Bolivia staat op een breekpunt. Al meer dan veertig dagen worden de steden La Paz en El Alto, samen met de regio’s Oruro, Potosí en Cochabamba, verstikt door blokkades die het vervoer van voedsel, goederen en mensen over de weg belemmeren. Demonstranten eisen het aftreden van president Rodrigo Paz.

De blokkades vormen een kolossale uiting van de macht van arbeiders en inheemse volkeren tegen een impopulaire rechtse regering. Maar de mobilisaties zijn verre van eensgezind en die wrijvingen kunnen een verontrustend machtsvacuüm veroorzaken en het gevaarlijk instabiele politieke en economische klimaat verder doen escaleren.

Ondertussen neemt de regering haar toevlucht tot steeds repressievere tactieken in haar pogingen om een conflict in bedwang te houden dat snel buiten haar controle raakt. Er zijn negentig mensen gearresteerd en veel mensen raakten gewond bij de confrontaties. Naar verluidt zijn vakbondsleiders op straat ontvoerd en zijn een aantal van hen gevangengezet. In een openbare verklaring heeft de vakbondsconfederatie, de Central Obrera Boliviana (COB), de regering veroordeeld vanwege het starten van een 'klopjacht' op haar leiders.

In het hele land hebben willekeurige arrestaties van vakbondsleiders plaatsgevonden, met name van degenen die banden hebben met evismo (de voormalige president Evo Morales). Zo werd Yesenia Vargas, voormalig leider van de Carrasco-federatie in de tropische regio van Cochabamba, deze week gevangengezet. Vargas maakte deel uit van de delegatie die naar El Alto reisde om het aftreden van president Paz te eisen.

Iets meer dan een week geleden, in de vroege uren van zondag, keurde het door rechts gedomineerde Boliviaanse parlement een wetsvoorstel goed dat president Rodrigo Paz in staat zou stellen de noodtoestand af te kondigen. Er wordt gevreesd dat de noodtoestand binnenkort zal worden afgekondigd en dat het leger zal worden ingezet om de straten met geweld vrij te maken. Cruciaal is dat Paz ook de onwankelbare steun geniet van de Amerikaanse regering, waarbij minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio noodhulp heeft beloofd aan de onder druk staande president.

De stad San Julián in Santa Cruz, de thuisbasis van boerengroeperingen die bekendstaan als de Interculturales, was vorige week het toneel van een gewelddadige 'ontblokkering', waarbij de extreemrechtse paramilitaire groep, de Jeugdunie van Santa Cruz, in samenwerking met de politie de stad bestormde en naar verluidt scherpe munitie gebruikte tegen de blokkadehouders.

Desondanks hebben sociale bewegingen verklaard dat ze niet zullen terugkrabbelen en ook niet zullen onderhandelen met de regering.

Achter de blokkades

De groeperingen die de meeste blokkades in de hooglanden tegen Rodrigo Paz coördineren, zijn juist degenen die vorig jaar bij de verkiezingen op hem hebben gestemd. Het Aymara-volk vormde vroeger een essentiële pijler van de achterban van de Beweging voor Socialisme (MAS), die Paz voor zich won met pragmatische beloften van 'kapitalisme voor iedereen', waarmee hij een groeiende klasse van rijkere Aymara-ondernemers aansprak — een logica die bekendstaat als qamirismo, afgeleid van het Aymara-woord qamiri, dat wordt gebruikt om iemand met geld te beschrijven.

Eenmaal in functie liet Paz zijn beloften om de sociale programma’s van de MAS voort te zetten varen en verschoof zijn belangrijkste achterban naar de revanchistische zakelijke belangen in Santa Cruz, een sector die niet eens op hem had gestemd, maar juist op de extreemrechtse Jorge ‘Tuto’ Quiroga.

Roberto Pacosillo Hilari is een ervaren Aymara-politiek leider en een sleutelfiguur bij de blokkades. Hij vertelde Jacobin dat Paz de nieuwste is in een lange traditie van politici in Bolivia die rijkdom onttrekken aan het volk zonder daar iets voor terug te geven. 'Er is geen vertrouwen in die man. Hij is een leugenaar. In het Aymara zouden we sallqa zeggen, wat leugenaar of charlatan betekent. Dat is de reden waarom we willen dat hij aftreedt.'

Paz’ toegeving aan de belangen van rechtse zakenlieden en de elite wordt door demonstranten gezien als een terugkeer naar een verleden waarin inheemse volkeren systematisch van de macht werden uitgesloten en hun stemmen werden uitgebuit ten dienste van de belangen van machtswellustige elites.

Toen het conflict met de staat hoog oplaaide, zijn de Bolivianen opnieuw de barricaden opgegaan om druk uit te oefenen. 'De blokkade,' vertelde de Boliviaanse antropoloog Pedro Pachaguaya aan Jacobin, 'is een voorouderlijke politieke techniek die territoriale controle omzet in onderhandelingsmacht.'

Die blokkades zijn het resultaat van collectieve sociale processen. 'De blokkadezetter is niet de achtergebleven boer die de moderne stad belegert — hij of zij is een complexe burger die zijn of haar gemeenschapsband activeert als de vergadering daartoe besluit,' voegt Pachaguaya toe.

Een ander belangrijk element van het protest betreft de structurele crisis in de economie en de al lang bestaande kwestie van gasolina basura, oftewel 'rommelbrandstof'. Diesel van slechte kwaliteit heeft de motoren van minibussen in het openbaar vervoer vernield en de beloofde vergoeding aan chauffeurs voor de kosten is nog steeds niet uitgekeerd. Daardoor is de vervoerssector al maanden met tussenpozen in staking. Chauffeurs staan vijf dagen lang in de rij in hun voertuigen om brandstof te krijgen in El Alto en La Paz.

Paz is er niet in geslaagd een betrouwbare aanvoer van brandstof te waarborgen, een probleem dat in 2023 begon onder de MAS-regering van Luis Arce. Bij gebrek aan deviezenreserves als gevolg van een ineenstorting van de export van koolwaterstoffen kan Bolivia onvoldoende brandstof importeren. Ondanks het verkrijgen van leningen en reddingspakketten van internationale instellingen bevindt de economie zich in een vrije val en de allerarmsten betalen daar een hoge prijs voor.

De conservatieve ommezwaai

Eerder dit jaar, in april, hield Paz, gehuld in een traditionele rode poncho, een opzwepende toespraak in Achacachi, het historische bolwerk van de Aymara-boerenbewegingen die vorig jaar bij de verkiezingen overweldigend op hem hadden gestemd. Aanvankelijk aangetrokken door zijn belofte van 'kapitalisme voor iedereen' en de volkscharme van zijn vicepresident, Edman Lara, zijn de achacacheños en andere boeren- en inheemse gemeenschappen in heel Bolivia nu diep ontevreden over de onmiddellijke capitulatie van Paz voor de belangen van rechts, het bedrijfsleven en de oude elite.

De ontevredenheid begon met Paz’ poging om in januari van dit jaar decreet 5503 uit te vaardigen, voordat massale protesten hem abrupt dwongen van koers te veranderen. Vervolgens probeerde hij in mei wet 1720 aan te nemen, die de vermarkting van kleine landerijen zou hebben versterkt, ten gunste van de agro-industrie en ten koste van kleine boeren.

Boeren- en inheemse bewegingen uit de Amazonegebieden Pando en Beni trokken een maand lang te voet naar La Paz om de intrekking van de wet te eisen. Uiteindelijk slaagden ze daarin, want de wetgevende macht stemde voor het intrekken van het decreet. Maar het was te laat; bewegingen uit de hooglanden, evenals de cocateeltgemeenschappen uit de Chapare, mobiliseerden zich en vormden blokkades waarbij ze niets minder eisten dan het aftreden van Paz.

In een poging de mobilisatie in diskrediet te brengen, hebben veel regeringsgezinde media de blokkadevoerders afgeschilderd als marionetten van ex-president Evo Morales en het verhaal verspreid dat Evo de blokkades aanstuurt met het oog op het grijpen van de macht. Maar in werkelijkheid vormen de evistas slechts één onderdeel van een grote en brede mobilisatie waarin verschillende sectoren zijn vertegenwoordigd en er zijn weinig aanwijzingen dat Evo veel steun geniet buiten zijn harde kern. COB-leider Mario Argollo heeft er bijvoorbeeld alles aan gedaan om de COB-mobilisatie van Morales te distantiëren. 'Er is absoluut geen sprake van externe financiering bij onze mobilisaties', verklaarde hij in een interview. 'We vragen Evo Morales om niet mee te liften op onze strijd.'

Argollo bevestigde dat de mobilisaties vanuit de basis worden aangestuurd. 'De mensen geloven niet meer in de regering; er heerst veel wantrouwen', zei hij. 'Zo’n dialoog is onmogelijk. Maar dat zal door de achterban worden beslist. Tot nu toe eisen ze alleen zijn aftreden, maar we komen voortdurend bijeen en de situatie zal worden geëvalueerd.'

Maar het is ook waar dat de bloqueos niet door iedereen binnen de gemeenschappen worden gesteund en dat er grote verdeeldheid heerst binnen de bewegingen. Niet alle blokkeerders delen dezelfde ideologische of klassenbelangen. Zo hebben sommige sectoren van de boerenvakbondsconfederatie, de CSUTCB, naar verluidt de blokkades veroordeeld.

In de straten van El Alto braken schermutselingen uit tussen blokkadevoerders en hun tegenstanders. De verdeeldheid weerspiegelt een fenomeen van parallellisme, waarbij bewegingen zijn opgesplitst in meerdere elkaar overlappende facties, wat de eenheid van de inheemse en arbeidersbewegingen al sinds de laatste jaren van de MAS ondermijnt.

De pijnlijke gevolgen van de langdurige blokkades vallen natuurlijk niet te ontkennen. Ziekenhuizen hebben gewaarschuwd dat ze geen kritieke operaties kunnen uitvoeren omdat ze niet over voldoende zuurstof beschikken. Uit berichten blijkt dat sommige mensen zijn overleden omdat ze geen toegang hadden tot spoedeisende medische zorg. Gas en vlees zijn in La Paz vrijwel onvindbaar. Een klein stronkje broccoli wordt in de supermarkten van de hoofdstad verkocht voor 6 dollar en bij gebrek aan kip of rundvlees worden koelboxen met kip ingevlogen vanuit naburige steden.

De luchthavens blijven open, maar in El Alto zijn veel mensen gedwongen kilometerslang met koffers in de hand te lopen om de blokkades te omzeilen. De rechtse regeringen van Peru en Chili hebben hulpgoederen gestuurd ter ondersteuning van de regering om de druk van de blokkades te verlichten.

Econoom Javier Gómez wijst erop dat de blokkades deel uitmaken van 'een nieuwe machtskaart' die de ingrijpende territoriale en economische verschuivingen van de afgelopen twee decennia weerspiegelt, waaronder de uitbreiding van informele economieën, de opkomst van extractivisme en de toenemende penetratie van illegaal kapitaal in de Boliviaanse samenleving.

Deze week werd in La Paz een grote cabildo (openbare bijeenkomst) gehouden door ontevreden middenklasse- en stedelijke groeperingen die eisen dat de staat meer geweld gebruikt om de wegen vrij te maken. Maar Paz zal terughoudend zijn met het inzetten van militair geweld om de blokkades te breken, uit vrees dat het conflict escaleert en de deur wordt opengezet voor schendingen van de mensenrechten. Met weinig bondgenoten is zijn greep op de macht zwak.

Aangezien de blokkades geen tekenen van afname vertonen, doemen moeilijke vragen op. De bewegingen eisen dat Paz en Lara aftreden, maar er is geen voor de hand liggende figuur om Paz te vervangen, noch een duidelijke electorale entiteit waarrond men zich kan mobiliseren, hoewel evistas op een kans azen om Morales weer op het stembiljet te krijgen. Bij de verkiezingen van vorig jaar werd de MAS als politieke kracht vernietigd en is er vrijwel geen progressieve of linkse vertegenwoordiging in de wetgevende macht. Er dreigt een gevaarlijk politiek vacuüm.

De huidige mobilisatie getuigt van de weigering van de Boliviaanse arbeiders en inheemse bevolkingsgroepen om als politieke pionnen te worden behandeld, om tijdens verkiezingen te worden ingezet en vervolgens terzijde te worden geschoven. Maar de kwetsbaarheid van het politieke ecosysteem van Bolivia is zorgwekkend nu het land het post-MAS-tijdperk ingaat, waarin sociale bewegingen eisen dat de staat hun belangen behartigt, maar niet in staat zijn gebleken om weer concrete greep op de staatsmacht te krijgen. Er zijn maar weinig winnaars bij deze mobilisatie, en Bolivia gaat een sombere en onzekere toekomst tegemoet.

Olivia Arigho-Stiles is postdoctoraal onderzoeker op het gebied van Boliviaanse inheemse bewegingen en milieubeleid aan de Universiteit van Manchester in het Verenigd Koninkrijk. Ze is gevestigd in La Paz, Bolivia.

Dit artikel stond op Jacobin. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.