Bolkestein ried 'bewuste Joden', die ook 'uiterlijk als Joden herkenbaar zijn', aan het land te verlaten. Stem jij daar mee in?
Jaap Hamburger: 'Uit meerdere gronden kan ik daar niet mee instemmen. Ten eerste omdat hij dit niet gezegd heeft. Hij heeft in een interview met ene Manfred Gerstenfeld, die toentertijd een boek schreef over het Nederlandse Jodendom en daarvoor een reeks rechtse persoonlijkheden interviewde, iets anders gezegd. Maar daar later meer over.'
'Gerstenfeld is een Israëli van Oostenrijks-Nederlandse afkomst die zijn best doet kritiek op Israël gelijk te stellen aan antisemitisme en de PvdA, en vooral Job Cohen, beschuldigt 'mogelijkerwijs' een nieuwe Shoa te willen omdat deze partij zich ervoor heeft uitgesproken met Hamas te onderhandelen. Gerstelfeld is ook de grote man achter de Israëlische 'denktank' Jeruzalem Centrum voor Openbare Aangelegenheden, verbonden aan de rechtse partij Likud.'
'Terug naar Bolkestein. Wat hij werkelijk in dat interview gezegd heeft, werd door De Pers opgelepeld. De Pers vroeg hem; “We hebben in een recent verschenen boek gelezen, dat u gezegd heeft dat er in Nederland geen toekomst is voor de kinderen van orthodoxe Joden en dat u vreest dat deze kinderen als ze opgroeien geen andere keuze zullen hebben dan te emigreren, naar de Verenigde Staten of naar Israël. Staat u daar nog steeds achter?” Bolkestein sprak trouwens niet van “orthodoxe Joden” maar van “Joden die als zodanig te herkennen zijn”. Hij ontkende echter niet dat hij dit gezegd heeft en plotsklaps was er een enorme mediarel geboren.

Waarom sprak hij over de kinderen en niet over de huidige volwassenen?
'Volgens hem zal het aantal Marokkaanse jongeren groeien en zal dat automatisch een groei van het antisemitisme betekenen omdat het conflict in het Midden-Oosten nu eenmaal niet zo snel opgelost zal zijn. Hij verknoopt daarmee tenminste drie aannames: Marokkaanse jongeren zijn en zullen antisemitisch zijn, ten dele als gevolg van het voortdurende conflict tussen Palestijnen en Israël, en dit zal de situatie voor de volgende generatie orthodoxe Joden ondraaglijk maken. Dit veronderstelt dat ten eerste het antisemitisme toeneemt, wat zeer te betwijfelen is. Hij heeft geen cijfers daarvoor gegeven. Ten tweede veronderstelt hij dat antisemitisme voornamelijk van Marokkaanse jongeren uitgaat – daar geeft hij ook geen bewijs voor. Ten derde veronderstelt hij dat hier niks aan te doen zou zijn.'

Wat brengt hem er toe dit te denken?
'Zijn angst heeft te maken met hoe hij de Tweede Wereldoorlog beoordeelt, hij werd in 1933 geboren, welke lessen hij uit deze tijd trekt en dat hieruit voor hem een gevoelsmatige band met het “Joodse volk” gegroeid is. Zo verklaarde hij het in een interview op de televisie.'
'Toen noemde hij opnieuw geen aantallen maar baseerde hij zich op “persoonlijke e-mails” die hem gestuurd waren en gevoerde “gesprekken”. Hij gebruikte formuleringen als “iedereen weet toch”, “iedereen kan dat zien”, “het is algemeen bekend” enzovoorts. Hij schijnt ervan overtuigd te zijn dat antisemitisme toeneemt maar trok geen vergelijkingen met een fenomeen als islamofobie.'
'De Joodse gemeenschap zelf vermijdt dat soort vergelijkingen zoveel mogelijk. Antisemitisme wordt niet als een vorm van racisme gezien maar als het kwaad zelve, onvergelijkbaar met wat dan ook. Alleen al een poging daartoe zou een bagatellisering van antisemitisme zijn. Bolkestein lijkt hetzelfde idee te hebben.'
'Hij heeft er niet over nagedacht hoe antisemitisme te meten valt. De belangrijkste instelling in onderzoek en publiciteit over dit thema is het Centrum Informatie en Documentatie Israël, een lobby- en propagandaclub voor Israël die voortdurend de officiële Israëlische regeringslijn verkondigt.'
'Het CIDI schetst voortdurend het beeld dat antisemitisme in Nederland toeneemt om op deze manier kritiek op Israël te verhinderen. Bolkestein beroept zich niet op het CIDI maar zijn hele instelling en denkwijze ademt, afgezien van zijn advies om te emigreren, hun aanpak.'
'Kort gezegd, er is geen enkel bewijs voor zijn stelling en ook niet voor de gevolgen die hij daaraan verbindt. Daarom is het ook onmogelijk, met hem eens of oneens te zijn, zijn ideeën zijn op niks gebaseerd.'

Maar er is toch sprake van een groei van antisemitisme onder Turkse en Marokkaanse jongeren?
'Er is een aantal voorvallen voor het voetlicht gebracht maar het is onduidelijk wat die statistisch nou betekenen. Bovendien is antisemitisme een naam voor een verbijsterend spectrum van gebeurtenissen, van de meest verschrikkelijke vorm van staatsterreur ooit, de gaskamers in Auschwitz, tot een belediging op straat. Dat hele spectrum met een historisch zo beladen term als “antisemitisme” aanduiden betekent het vermengen van totaal verschillende fenomenen. De discussie over Marokkaans antisemitisme wordt door deze hele historische last zwaar vertekend.'
'Veel Joden, in het bijzonder de officiële Joodse gemeenschap, lijken vrijwel niet te kunnen leven zonder antisemitisme. Antisemitisme lijkt een onmisbaar middel te zijn geworden om het zelfbeeld in stand te houden: dat van een voortdurend bedreigd volk dat elk moment naar de rand van de samenleving of zelfs daaruit verbannen kan worden. Psychologisch is dat een begrijpelijke maar ook fatale opstelling. Natuurlijk is er een Europese geschiedenis van gruwelijk, dodelijk antitsemitisme maar deze geschiedenis voortdurend zo te bezweren betekent een soort mentaal getto voor vele Joden te creëren.'
'Er is een brede waaier aan reacties maar ze hebben allemaal een gemeenschappelijke noemer: “daar zijn ze weer, we hebben het geweten. Antisemieten zijn nooit weg geweest, ze hebben zich alleen verborgen en afgewacht tot ze weer kunnen toe slaan.” Dat leidt bij sommigen tot woede, bij anderen tot een zich terug trekken in eigen kring. Van de kant van de georganiseerde orthodoxe gemeenschap komt nauwelijks een reactie. Dat is een vrij gesloten gemeenschap die het liefst met rust gelaten wordt – wat mij betreft hun goed recht. In het algemeen is de Joodse gemeenschap – voor zover men kan zeggen dat deze bestaat – blind ervoor dat men in zo'n beetje de meest vriendelijke tijd voor Joden ooit leeft.'

Betekent dit dat de beschuldiging van antisemitisme misbruikt wordt?
'De hele discussie over antisemitisme dient om een andere discussie dwars te zitten: namelijk die over wat er in het Midden-Oosten gebeurt. Veel Joden identificeren zich blind met Israël, alsof het om familie gaat. Openlijke kritiek op de Israëlische politiek wordt ten onrechte als kritiek, of zelfs een aanval, op familie gezien. Van daaruit is het een kleine stap om kritiek als het betwijfelen van het bestaansrecht van de staat te zien – ook als is het dit bijna nooit, ook niet in het geval van de hevigste en meest onevenwichtige kritiek.'
'Persoonlijk ben ik ervan overtuigd dat bepaalde lobbygroeperingen heel slim gebruik maken van dit mechanisme om de Joodse gemeenschap tegen elke kritiek op Israël te mobiliseren en niet-Joden zich schuldig te laten voelen.'

Terug naar Bolkesteins waarschuwing dat het aantal Marokkaanse en Turkse jongeren in Nederland stijgt. Wat zeg jij daarvan?
'Eigenlijk doet dat er helemaal niet toe maar Bolkestein gaat ervan uit dat alleen al de toename van het aantal van deze jongeren tot een ondraaglijke situatie zal leiden. Dat is het soort vooroordelen dat jonge, hooggeschoolde Turkse mensen doet besluiten Nederland in te wisselen voor Turkije.'

Hoe heeft de opkomst van Wilders' PVV de situatie voor Moslims beïnvloed?
'Die situatie is al sinds zeven jaar aan het veranderen – wat eerst slechts gefluisterd werd, valt nu dagelijks te horen. Het weer en 'de Marokkanen' zijn voortdurend onderwerpen van gesprek en steeds met dezelfde conclusie: ze zijn onbetrouwbaar en iedereen kent wel een anekdote die dat moet bewijzen.'

Hoe reageerden de mensen die het onderwerp van Bolkesteins uitspraken waren eigenlijk?
'Strikt genomen zijn er die niet want hij sprak over toekomstige generaties. Sommige woordvoerders van de orthodox Joodse gemeenschap reageerden onkritisch positief op zijn verdediging van de Joden maar waren het niet eens met zijn voorgestelde oplossing. Zij willen niet emigreren omdat ze dat een capitulatie voor discriminatie vinden – daar ben ik het helemaal mee eens. Ze eisen dat antisemitisme bestreden wordt – zoals gezegd wordt de term 'racisme' meestal vermeden. Over jonge Turken die wegens islamofobie en racisme het land verlaten, zeggen ze niks.'
'Opperrabijn Binyomin Jacobs was een uitzondering, ook al is hijzelf meermalen het slachtoffer van antisemitisme geweest. Kort geleden werd bij hem een ruit ingegooid en hij vertelde met een zekere humor hoe hij door een zesjarig Somalisch meisje beledigd werd. “Hoe kun je nu met zo'n jong kind discussiëren”, vroeg hij zich af. Hij schijnt te accepteren dat in een multiculturele samenleving er nu eenmaal spanningen bestaan en hij weigert terecht zijn uiterlijk als orthodoxe Joods te wijzigen of over emigratie te discussiëren. De Joodse gemeenschap benutte de gelegenheid om opnieuw financiële steun van de regering te eisen om Joods instellingen en monumenten te beschermen.'

Hoe reageerde links?
'Zo goed als niet, voor voorzover links reageerde was dat nauwelijks te onderscheiden van de reactie van rechts. Femke Halsema vroeg zich per Twitter af of Bolkestein 'doorgedraaid' was. Van links tot rechts benadrukte iedereen dat emigratie geen oplossing is en de geloofsvrijheid onder alle omstandigheden beschermd moet worden.'

Dit is een bewerking van een artikel dat eerder verscheen in het Duitse tijdschrift Marx21.