Met steun van extreemrechts werd er dit voorjaar op Europees niveau een nieuwe anti-vluchtelingenwet aangenomen. Het net rond mensen op de vlucht en activisten die solidariteit organiseren, sluit zich steeds verder. Maar er zijn ook sprankjes hoop.

Dit jaar zal het Migratie- en asielpact, dat na jarenlange onderhandelingen is opgesteld, worden geïmplementeerd. Een andere wet, het gemeenschappelijk EU-systeem voor terugkeer, werd in maart 2026 door het Europees Parlement aangenomen. Beide wetten zullen samen het nieuwe repressieve migratiebeleid van de EU vormen.

De nieuwe asielprocedure begint met een zevendaagse voorselectie aan de EU-grenzen. Hierbij worden biometrische identificatiekenmerken zoals gezichtsherkenning en vingerafdrukken verzameld. Het migratieregistratiesysteem Eurodac verandert zo in een surveillance- en handhavingssysteem. Asielzoekers, waaronder gezinnen met kinderen, worden vastgehouden in detentiecentra.

De asielverzoeken van personen die afkomstig zijn uit ‘veilige’ landen, of uit landen waarvan 20 procent of minder van de verzoeken wordt ingewilligd, zullen niet individueel worden behandeld. Dit is in strijd met het internationaal recht. Mensen die de voorselectie doorstaan en een band hebben met een bepaald EU-land, kunnen hun asielaanvraag daar laten behandelen. EU-landen kunnen er ook voor kiezen om asielzoekers niet op te nemen, maar het opvangland een geldbedrag te betalen. Ze kunnen straks ook eenzijdig een migratiecrisis afkondigen, zoals het PVV-kabinet eerder deed, en hun grenzen sluiten.

Deportatiebeleid

Wie afgewezen wordt of ongedocumenteerd binnen de EU wordt opgepakt, wordt gedeporteerd. Nieuw is dat vluchtelingen uitgezet kunnen worden naar zogenaamde ‘terugkeerhubs’ buiten de EU, wanneer bijvoorbeeld het land van herkomst van een vluchteling niet meewerkt. EU-landen kunnen afspraken makenmet ‘veilige’ derde landen om deze mensen daar in detentiecentra vast te houden. Vluchtelingen kunnen zo lang gevangengezet worden in een land waar ze geen enkele band mee hebben. Met dit soort concentratiekampen outsourcen EU-landen hun verantwoordelijkheden.

Een aantal EU-lidstaten, waaronder Nederland, zijn op zoek naar landen die als zo’n terugkeerhub kunnen fungeren. Twee kanshebbers zijn Tunesië en Egypte. Tunesië arresteert bijvoorbeeld solidariteitsactivisten en liet honderden vluchtelingen achter aan hun grenzen in afgelegen woestijngebieden en in levensbedreigende situaties.

In Egypte ligt de toekenning van de vluchtelingenstatus sinds 2024 bij de regering en niet bij vluchtelingenorganisatie UNHCR. Sindsdien worden er brede campagnes tegen vluchtelingen uitgevoerd. Dit leidt tot arrestaties en uitzettingen, zelfs met geldige verblijfsvergunningen en UNHCR-kaarten. Het terugsturen van bijvoorbeeld Soedanese vluchtelingen naar oorlogsgebied is strijdig met het principe van non-refoulement: het recht niet uitgezet te worden naar een plek waar je vrijheid en veiligheid in het geding zijn.

Extreemrechts offensief

Ook de repressie van solidariteit neemt toe. Zo werd in maart van dit jaar Tommy Olsen, een Noorse migrantenactivist die mensenrechtenschendingen van de Griekse kustwacht documenteerde, gearresteerd op basis van een Grieks verzoek. Hij riskeert uitlevering en een gevangenisstraf van vijftien jaar. Hij is niet de enige. Het aantal mensen dat straf rechtelijk wordt vervolgd vanwege solidariteit met migranten is onverminderd hoog. In 2025 waren dit er in heel de EU ten minste 110. Ze worden vaak aangeklaagd op grond van wetten tegen mensensmokkel. Hoewel vrijspraken nog gebruikelijk zijn, krijgen verdachten te maken met hoge juridische kosten, stress en beperkingen op hun werk.

Deze aanval op vluchtelingen is onderdeel van de poging van de heersende klasse in het wereldwijde Noorden de mondiale hegemonie te behouden. Elke bedreiging voor deze wereldorde moet worden verslagen. Dit verklaart de behoefte aan kracht, militarisering en voortdurende paraatheid, overal en altijd. Het is voor haar nuttig om een tegenstelling te creëren tussen ‘wij’ en ‘zij’, ‘beschaafd’ en ’onbeschaafd’. Bezuinigingen op sociale uitgaven kunnen worden toegeschreven aan deze ‘ander’ en militarisering is aanvaardbaar als er sprake is van een gecreëerde angst.

Extreemrechtse partijen zijn bedreven in het verspreiden van dit verhaal. Het was te verwachten dat deze partijen, zoals het Duitse AfD en Hongaarse Fidesz, voor onmenselijke migratiewetten zouden stemmen. Maar zij beschikken (nog) niet over een meerderheid in het Europees Parlement. De wet is uiteindelijk aangenomen met een meerderheid van 63 procent, omdat de centrumrechtse EVP-fractie ervoor koos zich aan te sluiten bij extreemrechts.

In perspectief

Een groot aantal vluchtelingen is op het moment door conflicten op de vlucht, maar slechts 20 tot 30 procent van deze vluchtelingen komt naar Europa. Dit komt neer op 1 à 2 procent van de bevolking. De meeste vluchtelingen zoeken hun toevlucht in buurlanden. Sterker nog: de armste landen, die slechts 0,3 procent van het mondiale bbp voor hun rekening nemen, vangen 20 procent van de vluchtelingen wereldwijd op.

Een lichtpuntje zijn de recente ontwikkelingen in Spanje. Daar krijgen tot wel een half miljoen geïllegaliseerden ‘amnestie’. Het voorstel voor een generaal pardon is niet door de overheid op gang gebracht, maar door een initiatief van onderop. Meer dan honderd organisaties bundelden hun krachten om 700.000 handtekeningen te verzamelen en zo druk uit te oefenen op de regering. Ze zijn daarin geslaagd en hierdoor zal het leven van honderdduizenden mensen een stukje makkelijker worden. Onze leus tijdens demonstraties is op dit soort momenten erg toepasselijk: ‘the people have the power’.

Foto: demonstratie voor een menswaardig asielbeleid in 2023, © Oscar Brak.

Overgenomen van Socialisme.nu.