In de aanloop naar Prinsjesdag is het minderheidskabinet op zoek naar steun voor haar afbraakbeleid. De vraag is wie de tegenbeweging leidt: een links dat met stakingen en demonstraties macht van onderaf organiseert of een radicaliserend en steeds explicieter fascistisch extreemrechts? 

Er is brede politieke steun voor Rob Jettens voorgenomen miljardenuitgaven aan wapentuig, maar er is nog weinig eensgezindheid over de manier waarop deze gefinancierd moeten worden. Het kabinet probeert de begrotingsonderhandelingen te beperken tot 2027, maar extreemrechts eist meer. BBB, de partij van het agrokapitaal, wil dat de maatregelen van voor de zomer tegen de ecologische crisis van tafel gaan. De christenfundamentalistische SGP verlangt het van tafel halen van een wet die draagmoederschap mogelijk moet maken.

Het is erg welkom dat Jesse Klaver van fusiepartij PRO geen genoegen neemt met de erg beperkte toezeggingen van het verdeelde minderheidskabinet. Het kabinet lijkt alleen de voorgenomen bezuiniging op het dagloon in te trekken, terwijl andere afbraakplannen hoogstens worden vooruitgeschoven. In het verleden maakten PvdA en GroenLinks zich nog keer op keer medeverantwoordelijk voor neoliberaal beleid. De partij lijkt verstandig genoeg niet de klappen te willen vangen voor een neoliberaal en instabiel minderheidskabinet.

Extreemrechts

Ook binnen het minderheidskabinet is er weinig overeenstemming. Zo verdedigt de VVD de belangen van de allerrijksten en probeert het elke vorm van belasting op vermogen tegen te houden. Vijftien jaar VVD-regeringen hebben ervoor gezorgd dat Nederland in vergelijking met andere Europese landen zelfs de laagste belastinginkomsten uit vermogen heeft. Voor de VVD is het hard rechtse kabinet-Jetten een opmaat voor een nieuwe regering met extreemrechts.

Het door de afgesplitste BBB’er Mona Keijzer gelanceerde Project2029 is een poging om verschillende delen van extreemrechts samen te brengen. Het is een expliciete verwijzing naar het autoritaire programma van racisme, seksisme en transhaat dat de basis legde voor Donald Trumps tweede termijn: Project 2025.

Haar inschatting is dat hier in de Nederlandse context ruimte voor is. Achtereenvolgens FvD, BBB en NSC lieten zien dat er in korte tijd – en met veel media-aandacht – veel stemmen te winnen zijn. Deze populariteit was van korte duur. De electorale projecten van BBB en NSC implodeerden, terwijl Thierry Baudet met FvD juist een meer geleidelijke koers koos gericht op het bouwen van een fascistische partijbeweging.

Parlementair extreemrechts wordt hierin gesteund door toenemend extreemrechts protest en fascistisch straatgeweld: van brandstichting en geweld tegen de opvang van vluchtelingen tot de beweging van agri-ondernemers tegen natuurbescherming. Een jaar na de fascistische rellen van vorig jaar in Den Haag organiseert extreemrechts op 17 september een nieuwe manifestatie in Utrecht. Ondertussen rehabiliteert Ongehoord Nederland op de publieke omroep Adolf Hitler.

Links verzet

Deze extreemrechtse machtsopbouw heeft een lange aanloop en staat niet op zichzelf. Ook in andere Europese landen staat extreemrechts op de drempel van de uitvoerende macht (Frankrijk) of heeft het die al in handen (Italië). Delen van links hebben dit proces versneld door de bijl te zetten in historische verworvenheden van de arbeidersklasse en racistisch asielbeleid te omarmen.

Een hernieuwing van links kan alleen maar van onderaf komen. Het is daarom goed dat er de komende periode veel protesten staan: van protesten tegen de militarisering op 27 september tot een demonstratie tegen de wooncrisis op 10 oktober. Acties moeten zo groot mogelijk worden en tot doel hebben activisten blijvend onderdeel te maken van een bredere linkse beweging. De vakbondsacties tegen het kabinet en de landelijke klimaatmars onderstrepen dat links daarbij ook strategische discussies niet uit de weg moet gaan.

Vakbondsmacht

De opstelling van de FNV tegen de afbraak van de WW, WIA en AOW is een verademing. De vakbondstop lijkt namelijk te erkennen dat de afbraakplannen van het kabinet een frontale aanval vormen op de positie van de vakbeweging. Maar bestuurders lijken er ook achter te komen dat mobilisaties geen kraan zijn die je open en dicht kunt draaien. De ov-staking voor de zomer in de ochtendspits was indrukwekkend, maar de manifestaties door het land werden slecht bezocht.

Vakbondsleden uit sectoren die de afgelopen jaren cao-strijd hebben gevoerd, zouden het voortouw moeten nemen in de acties dit najaar. Het is belangrijk dat ze daarbij contacten leggen met kaderleden uit andere sectoren en op deze manier het initiatief nemen voor verdere escalatie. Controle van onderaf zou bovendien moeten voorkomen dat de vakbondstop weer een polderdeal sluit.

Klimaatcrisis

Ook binnen de door grote NGO’s gedomineerde klimaatbeweging hebben activisten een belangrijke rol te spelen. Met hittegolven, recorddroogte en bosbranden was de afgelopen zomer dystopisch. De beelden van de laatste momenten van mensen op de vlucht voor smeltend gletsjerwater in Nepal en Tibet zijn ontluisterend.

Het spreekt voor de Nederlandse klimaatbeweging dat er al voor de zomer een massale klimaatmars werd aangekondigd voor 12 september, maar het protest lijkt vooral business as usual.

De coalitie wist de zomer niet te gebruiken om de urgentie van de demonstratie te benadrukken en speelt met haar eisen geen noemenswaardige rol in het publieke debat. Ze mist een helder geluid dat recht doet aan de schaal van de crisis, lessen trekt uit de neergang van de beweging de afgelopen jaren en mensen een perspectief biedt om in actie te komen.

Overgenomen van Socialisme.nu.