Duitse en Oostenrijkse Mozartpostzegels mogen bij deze show natuurlijk niet ontbreken. Niet alleen de bekende chocoladesnoepjes met marsepein –de ‘echte’ en die van de Aldi - maar ook appels uit Steiermark moeten met Mozarts naam sneller hun weg naar de kopers vinden.

Marketing
‘Met het merkartikel Mozartappels kunnen we in grote delen van Europa markten veroveren’, doceert de voorzitter van een fruitcoöperatie uit Steiermark. Mozart is door slimme marketingstrategen tot een merk in de banale concurrentiestrijd tussen verschillende producenten van koopwaar geworden. Met het merk Mozart werd het Solingse metaalbedrijf Steinbrück & Drucks zo bekend, dat men de naam aan de nieuwe N.V. heeft verbonden. Of het nu om scheermessen, staalsnijders, appels, meubels, chocolaatjes, hotelbedden of om een beursgang gaat, Mozarts naam staat garant voor omzet en een hoog rendement. Terwijl Mozarts muziek –zoals de marxistische cultuurcriticus Adorno ooit schreef - niet de voor de kapitalistische cultuurmarkt zo kenmerkende emoties oproept en evenmin door ritmische bevelen de consument dwingt tot de gehoorzaamheid die gewenst is.

Mozart – de vrijmetselaar
De vrijmetselarij was Mozarts ideologische drijfveer. De Toverfluit roept bijvoorbeeld de mensen op om deugdzaam, zwijgzaam en liefdadig te zijn. Eigenschappen die toen net als nu niet in overeenstemming zijn met de waarden van de maatschappij.
Mozarts werk is niet alleen een geschenk van zijn talent aan ons, maar was zeker zonder de geëngageerde betrokkenheid bij de toenmalige strijd voor vrijheid, gelijkheid en broederschap niet ontstaan. Het componeren van opera‘s gaf Mozart de meeste mogelijkheid zijn muzikale talent te verbinden met betrokkenheid bij de manier waarop mensen hun leven gestalte geven. Mozart leerde Lorenzo Da Ponte, de man die de libretto‘s voor zijn opera‘s Le nozze di Figaro, Don Giovanni en Così fan tutte schreef, in een vrijmetselaarsloge kennen. De Vrijmetselarij was de plek waar zich in die tijd opstandige geesten troffen. De verlichte regent van Wenen, Josef de Tweede, die de vrijmetselaars tegen paus Pius VI verdedigde, accepteerde een in Frankrijk door Lodewijk de Zestiende verboden tekst van Beaumarchais voor de opera Le nozze di Figaro. Op 1 mei 1786 ging deze opera in première in Wenen. Drie jaar later werd de opera door veel revolutionairen als een voorbode van de Franse Revolutie beschouwd. In de opera vertelt Susanna haar toekomstige echtgenoot Figaro dat de graaf, die zij beiden dienen, van haar het recht op de eerste nacht vordert. Figaro verzint nu een knettergekke intrige die de graaf in verwarring moet brengen. Het gewone volk, in de gestalte van de knecht Figaro, blijkt een slimme, maar tegelijkertijd ook steeds menselijk blijvende tegenspeler van de aristocraat.

De actualiteit van Mozart
De actualiteit van Mozart moet gezocht worden in de strijd tegen een valse ideologie die de concurrentie tussen mensen als een natuurwet beschouwt. Mozart componeerde, onder historisch heel andere omstandigheden, tegen deze valse ideologie. Dat is de boodschap aan die marketingdeskundigen die van Mozart een merk voor hun geborneerde zakelijke successen willen maken. Maar ook aan diegenen die niet het individuele succes belangrijker vinden dan de algemene vooruitgang. Mozart volgde in veel opzichten zijn hart. Maar in Don Giovanni wordt duidelijk dat de liefde alleen niet de vooruitgang van de mensheid garandeert, zolang deze gepaard gaat met sociale onderdrukking. ‘Ik heb het begrepen, geachte heer!’, zingt Masetto, de Geliefde van het boerenmeisje Zerlina, die door zijn ‘heer Giovanni’ ook wordt begeerd. ‘Hoffelijk dankend ga ik weg. Omdat u het zo graag wilt, zeg ik geen enkel woord.’ Masetto is een lafaard. Hij strijdt niet voor de liefde van zijn Zerlina, die overigens zo door de rijkdom en de charme van haar heer verblind is dat ze willig op zijn toenaderingpogingen ingaat.
Beide eigenschappen zijn modern ondergeschikt personeel niet helemaal vreemd. De kleding van de heren is sterk veranderd en ook hun charme heeft zich al lang gereduceerd tot de veronderstelling dat geld erotisch maakt. Maar de verhouding tussen boven en onder bestaat nog steeds. Ook aan de bediende van Giovanni, Leporello, kan zich de moderne mens goed spiegelen, als deze zingt: ‘Ik wil zelf heer worden, ik wil niet langer knecht zijn. Geachte heren, jullie hebben het goed voor elkaar. Spelen jullie met een mooi meisje, dan moet ik als wachter dienen. Ik wil zelf heer worden, ik wil niet langer knecht zijn.’

Mozarts utopie
Mozart gaf in zijn leven zelf vorm aan zijn utopie van een beter, menselijker leven. Maar hij was geen romanticus, maar een echte kunstenaar die de mensen door middel van zijn kunst bewust maakte van hun eigen vervreemde leven, om zo hun eigen ziel vrij te kunnen maken. Wie bij het beluisteren en bekijken van de Toverfluit moet huilen of lachen is bezig zijn ziel te reinigen. Of deze tranenkuur in het dagelijkse leven tot inzicht en verandering leidt is natuurlijk een kwestie van politiek bewustzijn.
Wat in de Toverfluit nog tot de heilige ruimtes van de vrijmetselaars beperkt blijft zou het algemeen geleefde leven van mensen worden – zo zag Mozart het in ieder geval. Dat de Toverfluit ook de harten van moderne mensen raakt, maakt duidelijk hoe groot het verlangen is om ons leven vorm te geven in overeenstemming met menselijke waarden. We willen geen radertjes in het marktmechanisme zijn, dat alleen maar voortgedreven wordt door de belangen van het kapitaal. We willen juist als mensen zelfbestemmende wezens worden, die zelf vormgeven aan de manier waarop we produceren en consumeren. Deze ‘diepe’ Mozart bevalt de marketingsexperts allerminst.