Twee imperialistische oorlogen hebben de internationale linkse beweging op de proef gesteld: de genocidale oorlog van de VS en Israël in Gaza en de Russische invasie van Oekraïne. Sommigen hebben de beste tradities van links hooggehouden – solidariteit met de onderdrukten en hun recht om zonder uitzondering weerstand te bieden – terwijl anderen in de valkuil van selectieve solidariteit zijn getrapt en weigeren steun te betuigen aan een van de twee volkeren. In de geest van principieel universalisme sloten twee Oekraïense linkse activisten, Andriy Movchan en Nina Potarska, zich aan bij de Global Sumud-flotilla naar Gaza. Hier interviewt Ashley Smith van Tempest Andriy Movchan over hun deelname aan de flotilla en de betekenis ervan voor het opbouwen van solidariteit tussen Oekraïners en Palestijnen en hun bevrijdingsstrijd.

Je bent net terug van de Global Sumud-flotilla. Wat waren de doelstellingen ervan? Hoe ben je erbij gekomen? Wat wilde je bereiken met je deelname?

Toen de eerste vloot in het najaar van 2025 naar Gaza voer, had ik er enorm veel spijt van dat ik er niet bij was. Ik vond het belangrijk dat Oekraïne – als land dat ook onder bezetting leeft – in die beweging vertegenwoordigd zou zijn. Toen ik hoorde dat er een nieuwe vloot werd voorbereid, besloot ik dat ik er koste wat kost bij moest zijn. Uiteindelijk is het ons gelukt.

Naast ons hoofddoel – het doorbreken van de illegale Israëlische blokkade van de Gazastrook, die een flagrante schending van het internationaal recht vormt – hadden we nog een ander doel: het doorbreken van een muur van stereotypen.

Ten eerste wilden we stereotypen over Palestina in Oekraïne aanvechten, waar de Israëlische propaganda een uiterst sterke positie in de media inneemt en in feite een monopolie op 'de waarheid' heeft. Door als Oekraïense vertegenwoordigers deel te nemen, wilden we een alternatief standpunt bieden. Bovenal wilden we Palestina een stem geven.

Ten tweede wilden we een stereotype aanvechten dat internationaal wordt gepromoot door Russische propaganda en de ‘kampistische’ linkse beweging: het idee dat alle Oekraïners fervente zionisten zijn die de misdaden van het westerse imperialisme in andere delen van de wereld enthousiast steunen en daarom noch sympathie noch steun verdienen in hun eigen strijd tegen de Russische agressie.

Ik denk dat onze deelname beide stereotypen ter discussie heeft gesteld.

Jullie zijn Oekraïners en jullie land is, net als dat van de Palestijnen, het slachtoffer geweest van koloniale oorlog en bezetting. Heeft die gemeenschappelijke ervaring jullie ertoe aangezet om solidair te zijn met Palestina? Hoe wordt de Palestijnse strijd in Oekraïne gezien? Wat is het beleid van Zelensky ten aanzien van Palestina geweest? Hoe hebben jullie dat aan de kaak gesteld? Hoe zien de publieke debatten eruit? Hoe hebben jullie de solidariteit met Palestina in Oekraïne bevorderd?

De parallellen met het lot van Oekraïne zijn voor mij ongetwijfeld belangrijk. Ze geven me extra motivatie om de strijd van het Palestijnse volk tegen de bezetting te steunen. En daarin sta ik niet alleen. Binnen het Europees Netwerk voor Solidariteit met Oekraïne, dat diverse linkse organisaties verenigt, is dat ook een belangrijk thema. Alle deelnemers begrijpen duidelijk hoe belangrijk het is om ook andere onderdrukte volkeren te steunen – dat is de essentie van ons principiële anti-kampisme. We scharen ons achter de leus: From Ukraine to Palestine, occupation is a crime!

Wat betreft de manier waarop de Palestijnse kwestie in Oekraïne wordt gezien, ondervinden we helaas aanzienlijke moeilijkheden. Er is een hele reeks objectieve factoren die naar mijn mening belangrijk zijn om toe te lichten.

Om te beginnen bestaat de pro-Palestijnse beweging in westerse landen al decennia lang. Die vormt een integraal onderdeel van de agenda en identiteit van links. In de Sovjet-Unie daarentegen waren er geen onafhankelijke politieke bewegingen – de staat had het monopolie op de politiek. De staatspropaganda steunde Palestina, maar tegen de jaren zeventig was de samenleving al zeer sceptisch geworden ten aanzien van de officiële propaganda. De uitdrukking 'misdaden van het Israëlische militarisme' was in de late Sovjetmaatschappij een onderwerp van grappen geworden, als symbool van propagandistische overdrijving. Na 1991 verdween Palestina grotendeels uit de publieke belangstelling. Tegelijkertijd slaagden echte linkse bewegingen er in geen van de post-Sovjetlanden in zich te ontwikkelen.

Bovendien was Oost-Europa – Polen, Litouwen, Oekraïne, Wit-Rusland en West-Rusland – het belangrijkste historische thuisland van de Asjkenazische joden. Enkele van de meest tragische hoofdstukken van de Holocaust speelden zich daar af. Die landen werden ook belangrijke bronnen van migratie naar Israël, vooral na 1989. Tot 20 procent van de Israëlische bevolking is Russischsprekend – ruwweg één op de vijf Israëli’s. Bijna elke Oekraïner heeft vrienden, kennissen, voormalige klasgenoten of buren die daarheen zijn verhuisd. Mensen zijn van nature geneigd informatie te vertrouwen die afkomstig is van mensen die ze kennen en die cultureel dicht bij hen staan.

Demografische en taalkundige factoren zorgen voor een ander probleem. Israël beschikt over een uitgebreid netwerk van Russischsprekende journalisten, politieke analisten en militaire experts. Velen van hen hebben sterk havikachtige zionistische standpunten. Ze zijn in staat de Oekraïense samenleving rechtstreeks te beïnvloeden, zonder enige taalbarrière. Palestina beschikt niet eens over een fractie van die invloed. Onze mediaruimte wordt, als het om het Midden-Oosten gaat, in feite gedomineerd door zionistische stemmen. Ze zijn er behoorlijk in geslaagd de publieke opinie te beïnvloeden.

Dat is de paradox van de Oekraïense situatie. Het is misschien moeilijk te geloven, maar – in tegenstelling tot een groot deel van Europa – neemt onze regering een veel evenwichtiger standpunt in ten aanzien van Palestina dan het zichtbare deel van het maatschappelijk middenveld (met name de rechtse en liberale segmenten daarvan). Oekraïne erkent officieel de Staat Palestina en er is een Palestijnse ambassade in Kyiv, niet ver van het huis van mijn ouders. Oekraïne steunt bijna alle pro-Palestijnse resoluties bij de Verenigde Naties, waarin illegale bezetting en annexaties worden veroordeeld. Het standpunt van het ministerie van Buitenlandse Zaken is gebaseerd op een tweestatenoplossing en eerbiediging van het internationaal recht.

Ik zie vaak verwijzingen naar verschillende uitspraken van Zelensky uit 2022 en 2023, waarin hij zei dat hij van Oekraïne een 'groot Israël' wilde maken. Dat waren heel ongelukkige opmerkingen. Het is echter belangrijk te beseffen dat Zelensky een volstrekt onervaren politicus is die vrijwel geen kennis heeft van de geschiedenis van de bezetting van Palestina. Een dergelijke onwetendheid strekt hem niet tot eer. Die uitspraken hebben de internationale steun voor Oekraïne aanzienlijk ondermijnd. Toch geven ze de werkelijkheid niet erg goed weer.

De betrekkingen tussen Oekraïne en Israël zijn behoorlijk gespannen. Israël is niet blij met de oriëntatie van Oekraïne op het internationaal recht. Israël geeft er de voorkeur aan neutrale en zakelijke betrekkingen met Rusland te onderhouden. Het heeft lange tijd vermeden de annexatie van de Krim te veroordelen, heeft militaire technologie aan Rusland verkocht, heeft in 2022 geen sancties opgelegd en heeft vrijwel geen militaire hulp aan Oekraïne verleend. Israël importeert 90 procent van zijn graan uit Rusland, waaronder gestolen graan uit bezette Oekraïense gebieden (wat bijna leidde tot sancties van Oekraïne en de Europese Unie). Israël speelt, samen met Rusland, regelmatig in op het thema 'nazisme' in Oekraïne. Netanyahu heeft vanaf het podium van de Knesset openlijk gepocht over nauwe contacten met Poetin. Kortom, de betrekkingen tussen de twee staten zijn verre van vriendschappelijk.

Het is ook belangrijk om nog een andere sleutelfactor te begrijpen. In de context van de invasie is Oekraïne existentieel afhankelijk van militaire, economische en diplomatieke steun van de Europese Unie (EU) en de Verenigde Staten. Als de regering de wens zou hebben om Israël krachtiger te bekritiseren, zou dergelijke kritiek de militaire leveringen in gevaar kunnen brengen en het leven van Oekraïense soldaten in gevaar kunnen brengen. Daarom is het onwaarschijnlijk dat de kritiek vanuit Kyiv onder deze omstandigheden sterker zal zijn dan het Europese gemiddelde. In die context wordt invloed op hun regeringen via Europese protesten doorslaggevend.

Linkse activisten in Oekraïne, die hun steun voor Palestina uitspreken, ondervinden niet zozeer druk van de staat als wel van actieve pro-zionistische elementen binnen het maatschappelijk middenveld. Dat neemt meestal de vorm aan van online intimidatie, laster en pogingen om de publieke opinie tegen ons te sturen. Meestal komen die verhalen neer op de bewering dat steun aan Palestina in feite neerkomt op steun aan Rusland. Zoals je je kunt voorstellen, zijn dergelijke beschuldigingen in de context van een aanhoudende invasie zeer ernstig en gevaarlijk. Toch blijven Oekraïense linkse activisten, zelfs onder deze moeilijke omstandigheden, pro-Palestijnse campagnes organiseren.

Wat was jouw ervaring op de flotilla? Welke groepen, deelnemers en gebeurtenissen sprongen eruit?

We begonnen onze reis niet in Catalonië, maar op Sicilië – bij de tweede tussenstop van de vloot. We brachten meer dan een week door in de stad Syracuse, waar trainingssessies werden gehouden: de geschiedenis van Palestina, psychologische voorbereiding, preventie van gendergerelateerd geweld, juridische aspecten, simulaties van onderscheppingen en mediatraining. Het was een waardevolle ervaring. Over het geheel genomen was ik onder de indruk van hoe goed de vloot was georganiseerd.

We hadden de kans om mensen uit veel verschillende landen te ontmoeten – van Australië tot Japan. Ook de samenstelling van de deelnemers was zeer divers. Het waren niet alleen linkse activisten. Zo werden de meeste delegaties uit Turkije, Indonesië en Maleisië vertegenwoordigd door moslimorganisaties.

Ik was blij met de aanwezigheid van trotskistische organisaties. Zo werden Argentinië en Brazilië vertegenwoordigd door drie verschillende trotskistische internationale organisaties. Het is ook interessant dat er ruimte was voor vertegenwoordiging van stateloze naties; daarom waren er drie delegaties uit de Spaanse staat – de Spaanse, de Baskische en de Catalaanse. Bij de Ieren hoorde ook Noord-Ierland.

Het is duidelijk dat Europese volkeren met ervaring in nationale bevrijdingsstrijd aanzienlijk gevoeliger zijn voor de Palestijnse kwestie. In die zin is de deelname van Oekraïners voor mij ook symbolisch.

De internationale linkse beweging heeft verschillend gereageerd op de genocidale oorlog van de VS en Israël tegen Gaza en de imperialistische invasie van Rusland in Oekraïne. Bijna iedereen aan de linkerkant heeft solidariteit met Gaza georganiseerd, maar hele delen ervan hebben zich verzet tegen het doen van hetzelfde voor Oekraïne. Wat was tegen die achtergrond jullie ervaring, als Oekraïners, met andere activisten op de Flotilla? Omarmden zij de strijd van Oekraïne voor zelfbeschikking naast die van Palestina? Hebben jullie discussies en debatten gevoerd over die strijd en de onderlinge verbanden daartussen?

Interessant genoeg had ik verwacht een aanzienlijk aantal stalinistische of crypto-stalinistische organisaties tegen te komen die Oekraïne fel vijandig gezind zijn. Mijn zorgen bleken echter ongegrond. In werkelijkheid waren er vrijwel geen stalinistische elementen aanwezig. Ik ben geen enkele keer openlijke vergoeilijking van de Russische invasie of vijandigheid jegens ons tegengekomen.

Bovendien ontmoetten we, tot mijn grote verrassing, veel deelnemers aan de vloot wier leven in verschillende fasen nauw verbonden was geweest met Oekraïne. Onder hen waren journalisten die verslag hadden gedaan van de oorlog, paramedici en verpleegkundigen die burgers en soldaten in Oekraïne hadden behandeld, vrijwilligers die humanitaire hulp hadden geleverd en linkse activisten die in hun eigen land actief Russische propaganda bestrijden. Het aantal van zulke mensen was opvallend groot.

We hebben veel boodschappen van die deelnemers aan het Oekraïense publiek opgenomen. We vroegen hen om aan het einde de slogan 'From Ukraine to Palestine, occupation is a crime!' toe te voegen en de mensen gingen daar graag op in.

Er moet echter worden opgemerkt dat het onderwerp Oekraïne slechts zelden ter sprake kwam. En dat is begrijpelijk. Mensen wier regeringen in feite toestaan dat Israël genocide pleegt, beschouwen het als hun eerste plicht om te protesteren tegen het optreden van hun eigen regeringen (ach, hadden Russische linkse activisten maar een soortgelijk gevoel voor consistentie!).

Er waren ook ‘light-kampisten’ – mensen die Rusland zien als een soort tegenwicht tegen het Amerikaanse imperialisme, dat belangrijk is voor het behoud van het mondiale evenwicht. Ze staan duidelijk veel minder kritisch tegenover Rusland dan ik en andere Oekraïners zouden willen. Maar nogmaals, ik heb geen enkele goedkeuring van de invasie gehoord. Palestijnen verwezen zelfs meerdere keren naar het algemeen erkende recht van Oekraïners op gewapend verzet als argument voor de legitimiteit van hun eigen gewapende strijd.

Net als alle andere boten van de flotilla werd ook die van jullie onderschept en werden jullie beiden vastgehouden door de Israëlische autoriteiten. We hebben allemaal gruwelijke verhalen gehoord over Israëli’s die gevangenen martelen en seksueel misbruiken. Hoe hebben ze jullie behandeld? Hebben ze iets gezegd over het feit dat jullie Oekraïners zijn?

Ons jacht, genaamd 'Eros', werd onderschept in de eerste groep van 23 boten bij het eiland Kreta. We waren pas vier dagen op zee en hadden niet verwacht zo dicht bij de Griekse kust onderschept te worden. Het kwam voor ons als een verrassing.

We werden overgebracht naar een gevangenisschip, dat speciaal was omgebouwd voor leden van de vloot. Hoe ik me daarbij voelde? Dat was gemengd. Soms was het beter dan ik had verwacht. Het was duidelijk dat Israëlische soldaten orders hadden om ons niet te doden of ernstig te verwonden. En dat is niet verwonderlijk – de vloot stond onder intensieve wereldwijde media-aandacht en diplomatieke belangstelling. De meesten van ons waren burgers van Europese landen. Daarom konden de Israëlische strijdkrachten het zich niet veroorloven om de verminkte of dode lichamen van hun burgers terug te sturen naar onze regeringen.

Aan de andere kant was ik getuige van ongeprovoceerd geweld en mishandeling. Nadat we op het gevangenisschip waren gebracht, werden sommige mensen geslagen. We werden gedwongen de Israëlische vlag te ‘kussen’. Later, in de gevangenis op het dek, kwamen soldaten binnen met hun wapens op ons gericht. Ze gebruikten tweemaal verdovingsgranaten in een kleine ruimte. Mensen werden herhaaldelijk op hun knieën gedwongen, met hun hoofd tegen de vloer gedrukt. Iedereen zat lange tijd opgesloten in containers met onvoldoende lucht en niemand mocht naar het toilet.

De volgende ochtend vond er een massale afranseling plaats van deelnemers aan de vloot. Mensen werden één voor één meegenomen naar een onbekende locatie. Ze werden aan hun kleding gesleept, vrouwen aan hun haar. Sommigen werden geschopt, anderen kregen hun hoofd tegen de containers geslagen. Eén man werd zonder aanwijsbare reden in zijn been geschoten met een rubberkogel. Toen ik de container werd binnengeleid en met mijn gezicht naar beneden op de vloer werd gedwongen, lag er een plas bloed naast me.

Er moet echter worden opgemerkt dat de behandeling van degenen die later bij het eiland Cyprus werden onderschept, aanzienlijk erger was. Het lijkt erop dat de soldaten steeds meer geneigd waren om wreed op te treden. De ergste incidenten vonden blijkbaar op het vasteland plaats – in de haven van Ashdod en in de Ktzi’ot-gevangenis. Beelden uit de haven verspreidden zich via de internationale pers en veroorzaakten verontwaardiging onder westerse diplomaten. Zelfs het Oekraïense ministerie van Buitenlandse Zaken veroordeelde openlijk het geweld tegen de deelnemers aan de vloot.

Aan wat voor soort verslaggeving heb je sinds je vrijlating deelgenomen? Hoe hebben Oekraïners gereageerd op je deelname aan de vloot? Hoe heb je de reis gebruikt om de solidariteit tussen Oekraïners en Palestijnen en hun respectievelijke solidariteitsbewegingen te versterken?

Na mijn vrijlating was het voor mij een onaangename verrassing dat de Oekraïense pers onze deelname aan de vloot vrijwel volledig negeerde. Mijn collega Nina Potarska en ik zijn publieke figuren. Onze deelname was op sociale media breed aangekondigd. Toch schreef bijna niemand in Oekraïne over Oekraïners in de Gaza-missie. Het lijkt mij dat dat een bewuste keuze was. Journalisten wisten niet hoe ze met een 'ongemakkelijk' onderwerp moesten omgaan, hoe ze pro-Israëlische bloggers en influencers niet tegen zich in het harnas moesten jagen. Met andere woorden, er was duidelijk sprake van zowel censuur als zelfcensuur.

Hier komt overigens een tegenstrijdigheid naar voren die ik eerder al noemde. Na de martelingen in Ashdod heeft de Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken protest aangetekend. Paradoxaal genoeg is de Oekraïense regering meer bereid om Israël te bekritiseren dan de pers en het maatschappelijk middenveld. Men kan zich voorstellen hoeveel werk er nog voor ons ligt, te beginnen met basisvoorlichting over de Palestijnse kwestie.

Tegelijkertijd kregen we, naast vijandigheid van pro-zionistische groeperingen en individuen, veel steun van Oekraïners die achter Palestina staan. Voor mensen die zich voorheen alleen voelden in hun opvattingen, werden wij hun vertegenwoordigers – hun stem. Voor hen voelde het als een verademing. Onder hen waren studenten, internationale waarnemers, soldaten, Oekraïense moslims en Oekraïners in de diaspora – zeer uiteenlopende kringen. Het voelde alsof we elkaar eindelijk hadden gevonden.

We hebben slechts een klein deel gedaan van wat er nog moet gebeuren. Maar ik ben ervan overtuigd dat onze deelname uiterst belangrijk was, zowel voor de Palestijnse beweging als voor de Oekraïense samenleving. Het is een uiting van oprecht internationalisme – over grenzen en politiek-militaire blokken heen. Dat is wat inspireert en hoop geeft op een rechtvaardigere wereld.

Andriy Movchan is een Oekraïense linkse activist die in politieke ballingschap in Barcelona leeft vanwege politieke vervolging door extreemrechts. Hij is medeoprichter van de anarchosyndicalistische studentenvereniging Priama Diia (Directe Actie) en activist bij het Europees Netwerk voor Solidariteit met Oekraïne (ENSU).

Dit artikel stond op Tempest. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.