Het jeugdbeleid van minister Rouvoet is volgens De Winter gepreoccupeerd met risico’s, risicotaxaties en preventief ingrijpen – het liefst ook achter de voordeur. De meest brandende jeugdkwestie van vandaag lijkt wel die van de Marokkaanse boefjes in Amsterdam-West. De wijze waarop de overheid dit vraagstuk tegemoet moet treden is zo mogelijk nog meer brisant. Minister Vogelaar, die een gematigde aanpak bepleitte en zich verzette tegen de oproep van polarisatie van partijleider Wouter Bos, verloor het vertrouwen van haar collega ministers en de PvdA fractie in de Tweede Kamer en moest aftreden. Kort na haar vertrek kwam haar partij met een beleidsnota waarin oorlogstaal niet werd geschuwd. De analyse van de nieuwe minister Van der Laan luidt volgens een recent persbericht van zijn ministerie: ‘ze gaan naar school met een taalachterstand; de opvoeding faalt; de jongens komen op straat waar ze sterk door de straatcultuur worden beïnvloed; ze vallen zonder diploma uit op school, jeugdzorg bereikt hen niet of onvoldoende en coördinatie van zorg in het gezin ontbreekt in veel gevallen; gemeenten, politie en Openbaar Ministerie weten niet altijd hoe bestaande middelen tegen de overlast in te zetten en het ontbreekt daarbij soms aan een gecoördineerde aanpak.’
Ondertussen is de discussie binnen de PvdA flink opgelaaid. Steeds meer kaderleden van die partij namen afstand nemen van de harde lijn van de nota. Het PvdA bestuur zag zich inmiddels dan ook genoodzaakt de toon van de nota sterk af te zwakken.

De preventieve staat
Voor de kennismaking met De Winter willen voor deze gelegenheid de aandacht richten op een belangrijke instelling die in de discussie over de achtergronden en oorzaken van de zogeheten jeugdproblematiek zelf zo goed als buiten schot lijkt te staan – namelijk het (basis)onderwijs. Jaarlijks verlaten zo’n 50.000 kinderen het onderwijs zonder ‘startkwalificatie’, dat wil zeggen een diploma van op zijn mist de VMBO. In de discussie over deze problematiek zien we weer veel aandacht voor repressie, extra leerplichtambtenaren en telkens krijgen de ouders van deze kinderen een veeg uit de pan. Maar hoe zit het eigenlijk met de school? Sluit het onderwijs, en dan met name de basisschool, nog wel aan op de veranderde leerlingenpopulatie?

Micha de Winter: "Vorige week kwam bijvoorbeeld in het nieuws dat mensen zo hun twijfels hebben over het nut van de zogeheten Vroeg en Voorschoolse Educatie (VVE). Volgens mij is dat de laatste tijd actueel. Daarvoor heb je het zogeheten onderwijsachterstandenbeleid gehad – al vanaf de jaren zeventig en tachtig waren er programma’s gericht op kinderen uit arbeidersgezinnen en waarvan gezegd werd dat die een achterstand hadden. Eigenlijk ging het om de zelfde dingen die nu geconstateerd worden onder kinderen van migranten. Daarvoor zijn toen compensatieprogramma’s op ontwikkeld, die uit de VS zijn komen overwaaien. Met extra taalonderwijs. Daar zijn evaluaties van geweest vanuit de vraag of die programma’s nu wel wat hebben opgeleverd. En de meningen daarover zijn nog wat verdeeld. Maar in Nederland zijn er ook mensen die vinden dat de programma’s niets hebben opgeleverd en het allemaal weggegooid geld is geweest. De grote vraag is dan: kan onderwijs nu wel de verschillen tussen kinderen, of het nu gaat om biologische of maatschappelijke factoren, wegnemen of compenseren. In wetenschapsland wordt daar verschillend over gedacht. Het optimisme dat je opgelopen achterstand in de basisschool kan inhalen, dat is grotendeels een illusie gebleken.

Een van de dingen die daarmee te maken hebben is het intellectuele klimaat thuis. Als je analfabeet bent, dan is het ontzettend moeilijk om je kind een soort schoolse nieuwsgierigheid bij te brengen. Het heeft ook iets te maken met je openheid naar de wereld toe, met taal. En die omstandigheid speelt natuurlijk niet alleen in de jaren vóórdat de school begint, maar dat gaat alle jaren door. Dus die verschillen tussen de kinderen worden alsmaar groter.

Ik ben geen voorstander van de VVE als schooltje. Ik zie meer in gezinsgerichte en buurtgerichte programma’s. Betrek de ouders erbij. De stimulatie van ouders is ontzettend belangrijk want die houdt niet op wanneer de kinderen vier jaar zijn. Daarom is het ontzettend belangrijk om ook die ouders aan het lezen te krijgen. Wat mij betreft zou je dat ook veel meer buurtgericht moeten doen, omdat je op die manier het probleem niet individualiseert. Het gaat om sociale problemen in een wijk en als je mensen gemeenschappelijk enthousiast kan krijgen om samen iets te doen aan de ontwikkeling van hun kind en daarin zichzelf ook te ontwikkelen, dan lijkt mij dat een veel duurzamere strategie dan de VVE-aanpak."

Met de huidige aanpak is veel geld en aandacht gemoeid, met een zeer twijfelachtig uitzicht op resultaat. Het mislukken van dat soort programma’s voedt het ressentiment. De cultuur van bijvoorbeeld Turken is even rijk als de onze en de ouders zijn in beginsel even competent om hun kinderen in hun ontwikkeling te ondersteunen. Als de onuitgesproken boodschap op de basisschool is dat alles wat je tot nu toe hebt geleerd, dat is hier op school van nul en generlei waarde, dan doet dat afbreuk aan een veilige omgeving, die nodig is om te kunnen leren en ontwikkelen.

"Als het er om gaat dat hun culturele bagage als minder wordt gezien omdat ze niet voldoen aan de Nederlandse normen. Dan is dat wat anders. Het gaat niet aan om de ouders het idee te geven dat u faalt, en naar de kinderen van jouw cultuur is niets waard. Dat kan niet, dat is Wilders.
Daarnaast moet je ook een beetje mee oppassen om de culturele gewoontes die migranten meebrengen buiten de discussie of op een voetstuk te plaatsen. Je moet je wel bedenken dat die mensen hier ook niet voor niets zijn gekomen, en vertrokken zijn uit armoede en onderdrukking. Een van de redenen om te migreren; kijken of je het voor jezelf en je kinderen een beter bestaan kunt realiseren. En dan moet je oppassen met de boodschap dat de cultuur en gewoontes waar mensen van vandaan komen zo geweldig is, bijvoorbeeld omdat ze zo goede thee kunnen zetten. Dat kan heel gemakkelijk omslaan in paternalisme.

Tegelijkertijd, en dat is de discussie van nu, moet je de mensen in hun waarde laten, of mensen gelijkwaardig zijn. Mensen hebben gewoon gelijke rechten. Maar dat gezegd hebbende moet je toch constateren dat de ouders niet die bagage meebrengen om hun kinderen toe te rusten voor de beroepen die zij voor hun kinderen graag willen.
Als ze dat echt willen, dan moet je de mensen ook uitleggen, dat als je de kans wilt vergroten dat je kind later dokter wordt, dan moet je nu beginnen met voorlezen. Dan moet je zelf dus ook naar een taalcursus gaan en veel met je kinderen gaan praten.
Als pedagoog weet ik dat je de taal die de mensen thuis spreken in hun waarde moet laten.
Er zijn natuurlijk ook veel kinderen die hier zijn geboren en alleen maar fragmentarische beelden of herinneringen hebben aan Marokko of Senegal. Maar wat voor die kinderen wel heel belangrijk is, is het gegeven dat ze met hun familie zijn gemigreerd. Het gaat er dan niet op de eerste plaats om wat je met de cultuur kunt, want je leeft daar niet meer in, maar wat je doet met het gegeven dat bijvoorbeeld je grootouders nog in Marokko wonen, en gezinnen uit elkaar zijn gevallen. Je zult het dus zowel met de kinderen als hun ouders moeten komen te praten over wat het nu betekend om te migreren, wat dat met je doet en hoe het is om je in een omgeving met een andere taal en cultuur staande te houden.

Dat zie je ook wanneer deze mensen terug gaan naar het dorp van herkomst, waar weinig of geen voorzieningen zijn – geen elektriciteit, etcetera De verschillen met hier, met al de hectische idiotie kunnen haast niet groter zijn. En wat betekent het nou van daar naar hier, en dan wonen in Amsterdam op driehoog. Dan gaat het soms om traumatiserende ervaringen van kinderen. Niet meer weten waar je bij hoort. Daar zou het onderwijs misschien veel meer mee kunnen doen en ik weet niet of dat wel genoeg gebeurt. Vanuit een pedagogisch perspectief ben ik van mening dat daraan veel meer zou moeten gebeuren."