In februari 2005 kwam het actualiteitenprogramma Netwerk met informatie over het zogenaamde 'Terugkeerdocument Congo'. Uit dit officiële document van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) blijkt dat bij aanvraag van een Congolees reisdocument – nodig om Congolezen terug te sturen – ook de vluchtverhalen dienen te worden gevoegd. De conclusies van Netwerk stonden haaks op eerdere beweringen van de minister dat er ‘nimmer’ informatie over asielzoekers aan de Congolese autoriteiten werd verstrekt. Dat bleef de minister zeggen.

Vingerafdrukken
Maar Netwerk gaf niet op. Uit latere uitzendingen blijkt dat de Congolese overheid wel degelijk beschikt over Nederlandse overheidsdocumenten met informatie over in Nederland uitgeprocedeerde Congolezen. Bovendien beweert Netwerk, zich baserend op verklaringen van teruggekeerde uitgeprocedeerden, lokale mensenrechtenactivisten en medewerkers van de Congolese overheid zelf, dat uit Nederland uitgezette ex-asielzoekers bij terugkeer in de Democratische Republiek Congo (DRC) worden ondervraagd en mishandeld door ambtenaren van de inlichtingen- en veiligheidsdienst. Netwerk wijst er tevens op dat zij in Congo de hand heeft weten te leggen op zogenaamde ‘vingerafdruk documenten’ waaruit blijkt dat de teruggestuurde Congolezen asiel aanvroegen in Nederland. Deze documenten blijken door de Nederlandse overheid standaard aan de Congolese vertegenwoordiging in Den Haag verstrekt te worden om vervangende reisdocumenten te verkrijgen voor uitgeprocedeerde asielzoekers, die niet over een paspoort beschikken.
Vlak voor de presentatie van het rapport Havermans wijdt Netwerk op donderdag 1 december 2005 een uitzending aan de bevindingen van BBC-journaliste Jenny Cuffe, die zelf naar DRC afreisde om ter plaatse onderzoek te verrichten. In het verslag dat zij maakte wordt nog maar eens het belang van het toepassen van een rechtvaardig asiel- en terugkeerbeleid benadrukt, en de zware verantwoordelijkheid die rust op de schouders van Europese landen wanneer deze er een loopje mee nemen. Zo klaagt zij in haar verslag aan dat er tot op heden geen enkele internationale organisatie, of een Europese overheid de moeite heeft genomen om de lotgevallen van uitgeprocedeerden bij terugkeer naar Congo na te gaan, maar dat desondanks wordt volgehouden dat het veilig is om uitgeprocedeerden terug te sturen. Als schril contrast laat Cuffe vervolgens een aantal getuigenissen van teruggekeerde afgewezen asielzoekers aan 't woord, die nogmaals duidelijk maken dat er sprake is van systematische arrestatie, detentie en marteling van teruggestuurde asielzoekers bij aankomst te Kinshasa. Een beeld dat wordt bevestigd door een Congolese mensenrechtenadvocaat evenals met anonieme Congolese veiligheidsambtenaren.

Sinterklaascadeau
De Commissie "Havermans" nam akte van de hierboven genoemde uitzending, doch besloot Jenny Cuffes' bevindingen niet mee te nemen in haar onderzoek. En dat is maar een voorbeeld van de onvolledigheid van de commissie Havermans. Het betreffende rapport is zo zwak, de conclusies zo twijfelachtig, dat moet worden gesproken van een Sinterklaascadeau voor minister Verdonk. Zij kon blijven zitten.
Havermans nam een half jaar de tijd voor zijn onderzoek, maar reisde in die maanden niet één keer af naar Congo om daar polshoogte te nemen. Havermans wist van de zes in Netwerk aan het woord gelaten Congolezen, er slechts twee te traceren. In het rapport is een duidelijk patroon zichtbaar, waarin de door de Commissie vastgestelde overtredingen van het expliciete verbod op het verstrekken van asielgerelateerde informatie aan landen van herkomst systematisch worden afgedaan als administratieve onvolkomenheden, ‘slordigheden’ en bestuurlijke marginale foutjes. Men kan zich hierbij terecht de vraag stellen of de Commissie ‘Havermans’ bewust deze strategie heeft gevolgd, of dat zij de mogelijk zwaarwegende gevolgen voor de betrokken asielzoekers schromelijk heeft onderschat.
De directe gevolgen van het rapport Havermans zijn inmiddels bekend. Een 'opgeluchte' Minister Verdonk was er als de kippen bij om, na de presentatie van het bewuste rapport op 9 december 2005, het Nederlandse volk een rad voor de ogen te draaien en met enige stelligheid te verklaren dat zij de Tweede Kamer niet verkeerd had ingelicht. In het daaropvolgende spoeddebat van woensdag 14 december volstond een kortstondig aantrekken van een inmiddels door dit kabinet afgedragen boetekleed om de regeringspartij D66 te sussen, om vervolgens -het boetekleed alweer afgeworpen - de vastgestelde feiten van het verstrekken van asielgerelateerde informatie door de Nederlandse overheid aan de Congolese autoriteiten verder te bagatelliseren als 'slordigheden' en 'foutjes'.
Dat Verdonk het belang van het eerder genoemde expliciete verbod wel degelijk minimaliseert blijkt als ze stelt dat ze het uitzetten van asielzoekers doorzet, ook als mogelijk informatie over hen is doorgespeeld aan hun land van herkomst. Zij schermt hierbij met het gegeven dat de herkomstlanden conform de ambtsberichten als 'veilig' zijn verklaard. Wat betreft Congo, is het nieuwe ambtsbericht niet toevallig eveneens op 9 december naar buiten gebracht. In haar reactie steekt het onafhankelijke DocuCongo onder leiding van Congo-deskundige Mieke Rang haar afkeuren over dit nieuwe ambtsbericht niet onder stoelen of banken. DocuCongo spreekt van ‘een uiterst selectieve weergave van vergaarde informatie, waarbij alles wat niet in 't straatje past van het door de overheid gevoerde asielbeleid simpelweg achterwege wordt gehouden. Men kan dat ook vervalsing noemen van informatie’.

Havermans-rapport, 143 p., december 2005 (PDF).
DocuCongo
Netwerk, verslagen uitzendingen
Joachim Detailleur woont en studeert in Leiden, werkte jarenlang als vrijwilliger in de functie van Afrika-landenspecialist bij Vluchtelingenwerk en deed onderzoek naar het Nederlandse vluchtelingenbeleid. Een uitgebreidere versie van dit artikel is hier te lezen.

Andere recente artikelen:
Migranten en illegalen
21-11-2005 Revolte in Frankrijk
21-11-2005 Het Europa van de uitsluiting
21-11-2005 Alleen plichten en sancties
21-11-2005 Verdonk molenaar
15-07-2005 Antilliaanse jongeren en Verdonk
15-07-2005 ‘Op migratie is een linkse kijk nodig’