Soms heb je van die woorden die je opeens opvallen. Dat kan toeval zijn. Deze keer viel het mij op dat de laatste tijd het begrip ‘geopolitiek’ wel erg vaak wordt gebruikt om de meest uiteenlopende zaken te verklaren.

Bijvoorbeeld zowel de oorlog tegen Oekraïne als de aanval op de sociale zekerheid om de militaire uitgaven te kunnen opschroeven, en zelfs de massale stroom van jonge Marokkanen naar het door Spanje nog steeds gekoloniseerde Ceuta. Mij geeft dat te denken, één verklaring voor van alles en nog wat. Zeker als daar, zoals bij Ceuta, ook nog samenzweringstheorieën bij komen.

Geopolitiek bestaat

Toch ben ik er van overtuigd dat geopolitiek bestaat. Kijk maar naar de ligging van Nederland. Weinig eigen hulpbronnen, in de delta van minstens drie rivieren en daardoor sterk verbonden met het (meest Duitse) achterland. Of naar Saoedi Arabië, dat zonder olie economisch weinig zou betekenen. Of naar de controle over het water van de Nijl, een bron van frictie tussen Egypte en de landen bovenstrooms aan die rivier.

Het gebruik van geopolitiek als verklaring wordt twijfelachtiger als het dient om de overdreven grote rol van bepaalde staten op de wereld te verklaren of goed te praten. De Verenigde Staten (VS) menen al tweehonderd jaar dat heel Latijns Amerika hun achtertuin is. Aan de bewoners wordt niets gevraagd, net zo min als aan de oorspronkelijke bewoners van de VS ooit iets is gevraagd. Ook bij de oorlog tegen Oekraïne gaat Poetin uit van een soort natuurlijk recht om daar de dienst uit te kunnen maken. 
Beide voorbeelden geven aan dat het eigenlijk om iets anders gaat. Geopolitiek betekent vaak machtspolitiek, bij voorkeur van een paar grote landen, het belang van staten en de superrijken die de landen beheersen. Ligging en hulpbronnen spelen daarbij een rol. 
Waarom horen en lezen we nu zo vaak dat er geopolitieke redenen zijn voor bepaalde gebeurtenissen? Ik denk dat er een paar met elkaar samenhangende verklaringen zijn.

Drie verklaringen

Allereerst: de eenvoud. Ach ja, natuurlijk Amerika, Israël en Marokko hebben iets tegen Spanje, dus verklaren we zo dat tienduizenden jongeren naar Ceuta gaan om een beter leven te zoeken. Of liever gezegd, we verklaren de echte complexe situatie weg.

Het leidt ook tot gevaarlijke versimpelingen. Rusland is tegen Amerika, dus zou je Rusland moeten steunen tegen Oekraïne. Dat de wens van een grote meerderheid van een volk om zelf over zijn toekomst te beschikken daarmee wordt onderdrukt, is dan een ‘geopolitiek’ jammer-maar-helaas. Als je dit tot in het uiterste doorvoert, kom je uit op wat wel 'kampisme' wordt genoemd. Ben je tegen het ene kamp, het VS imperialisme, is alles wat daar tegenin gaat goed. Verzet tegen bijvoorbeeld de dictatuur van de ayatollahs in Iran zou dan verkeerd zijn, omdat het Amerika zou versterken.

Achter de term

Daarmee komen we bij de tweede verklaring. Kijk achter de term. Door iets geopolitiek te noemen, wordt niet meer achter die term gekeken. Om welke belangen gaat het eigenlijk? Waarom valt een grootmacht een ander land aan? Iran was nooit een bedreiging voor de macht van de VS, zelfs niet in het Midden Oosten. Misschien wel voor de rol die Israël zich aanmeet als politieagent van de regio. De houding van de VS tegen China die we bijvoorbeeld zien bij de eis geen geavanceerde chip machines te leveren, is overduidelijk.

Maar wat verklaart het woord geopolitiek hier eigenlijk? Dat er grootmachten zijn en dat daar rivaliteit tussen is? Rivaliteit die voortkomt uit tegenstrijdige belangen van de verschillende heersende klassen die hun eigen imperium willen vestigen, vergroten of verdedigen. 
Maar de wereld bestaat niet alleen uit een paar elites die elkaar via staten bestrijden. Er bestaan ook andere klassen. Nationale heersende klassen die regionaal een rol spelen en met elkaar in conflict zijn, en dat soms elders uitvechten zoals de Verenigde Arabische Emiraten en Saoedi Arabië in Soedan. Middengroepen die ruimte willen hebben om zelf rijker te worden. En bovenal, de massa van de mensen, werkend of werkloos, op het platteland en in de steden en die meestal de prijs betalen van de oorlogen die worden begonnen en uitgevochten, zonder dat zij er iets over te zeggen hebben.

Analyse blijft nodig

Daarmee hebben we ook een derde verklaring van het gebruik van geopolitiek te pakken. Door iets geopolitiek te noemen, hoef je geen gedetailleerde analyse te maken van de sociale verhoudingen en kun je het gebruik van heldere begrippen omzeilen. Onbenoemd blijven dan de rivaliteit tussen verschillende vormen van imperialisme, kolonialisme en klassenverhoudingen in een land. Evenals de mate waarin de afhankelijke rol van landen in het mondiale Zuiden tot grote ongelijkheid leidt. Ook kan je dan de gevolgen weglaten van het gebruik van fossiele energie die via klimaatverandering tot scherpere klassentegenstellingen leidt en een groeiende groep werkloze jongeren in het Zuiden. VS/Iran: geopolitiek. Iran/Saoedi Arabië: geopolitiek. Rusland/Oekraïne: geopolitiek.

Het gaat echter om belangenconflicten tussen de verschillende heersende groepen, over de vraag wie het voorrecht zal hebben de armen, de boeren en de stedelijke werkers uit te buiten. Vooral de belangen van alle onderdrukte en uitgebuite groepen raken op de achtergrond. Want dat tienduizenden jongeren naar een Spaanse exclave in Afrika komen op zoek naar een beter leven, heeft in de eerste plaats met de uitzichtloosheid van hun leven te maken. Sociale media en de verspreiding van 'fake news' kunnen alleen een rol spelen door deze voedingsbodem. En geopolitiek, ja er zijn oude grieven van Marokko tegen Spanje als kolonisator en de VS hébben de pest aan de huidige Spaanse regering, dus ze kunnen best gestookt hebben via de sociale media.

Mijn conclusie is dat het woord geopolitiek vaak te gemakkelijk wordt gebruikt, maar dat er wel degelijk geopolitieke factoren bestaan die we in een analyse moeten meenemen. Niet als boven de werkelijkheid staande eeuwige factoren, maar als onderdeel van een sociale en historische analyse. De volgende keer dat ik weer geopolitiek hoor of lees, krab ik me wel achter de oren en zal ik ook voorzichtiger zijn met het gebruik van die term. Iedere keer vraag ik me af welke belangentegenstellingen zitten hier achter en wat wordt er onder het tapijt geveegd?

Overgenomen van Solidariteit.