Met de ontwerpgrondwet worden de terms of engagement voor vakbonden en linkse organisaties in Europa radicaal verbeterd. De grondwet schept ruimte voor een politiek offensief tegen het hegemoniale neoliberalisme.
Wij staan voor een betrekkelijk eenvoudige keuze: wie tegen de grondwet stemt spreekt zich uit voor de status quo in Europa, voor de almacht van de regeringen, voor ongebreidelde invloed van belangenorganisaties, voor de afbraak van democratie en rechtstaat in Europa.
De grondwet is niet alleen een poging supranationale samenwerking aan de regels van democratie te onderwerpen maar ook het resultaat van een decennia durende machtsstrijd in Europa. Meer dan vijftig jaar lang was Europa het exclusieve terrein van regeringen. Nationale ministers eigenden zich wetgevende bevoegdheden toe en bepaalden niet gehinderd door enige publieke controle de agenda van Europa. Alleen door deze staatsgreep werd het mogelijk het verzet tegen het neoliberalisme te neutraliseren. Niemand hoefde met parlementen, vakbonden, civiele organisaties rekening te houden. Ze waren buiten spel gezet.
De strijd om een sociaal en solidair Europa is daarom onlosmakelijk verbonden met een strijd om een Europese democratie.
De instelling van een grondwetgevende vergadering kan als een belangrijke overwinning gezien worden, niet alleen omdat de regeringen gedwongen werden hun constitutioneel privilege op te geven. Voor het eerst in de geschiedenis van de EU ligt er nu een ontwerpgrondwet die in tegenstelling tot alle eerder gesloten verdragen niet het product is van politieke koehandel maar van openbare discussie. Ook al is de overeengekomen ontwerptekst zoals alle grondwetten in de geschiedenis een afspiegelingen van politieke krachtsverhoudingen, de Conventie heeft terms of engagement voor progressieve partijen en organisaties radicaal verbeterd. Wetgeving buiten het Europees parlement om is –op een paar pijnlijke uitzonderingen na – niet langer mogelijk. Daarmee wordt Europa voor het eerst in de geschiedenis blootgesteld aan de invloed van de burgers en waakt het Europees Hof over wettigheid van het bestuur en burgerrechten, een verworvenheid die in de Nederlandse grondwet ontbreekt.
De ontwerptekst introduceert bovendien een element van directe democratie. Een miljoen burgers uit meerdere lidstaten kunnen met hun handtekening wetgeving initiëren. Een miljoen handtekeningen voor de invoering van de Tobintax te verzamelen is geen onhaalbare drempel als vakbonden, andersglobalisten en progressieve partijen in Europa eindelijk gaan samenwerken.
De ontwerpgrondwet verdient een degelijke analyse. Links heeft er weinig aan om met begrippen zoals ‘Europese superstaat’ te smijten. De door de Britse Tories gebruikte term heeft geen enkele staatsrechtelijke uitdrukkingskracht maar suggereert een vorm van totalitair bewind dat door feitenonderzoek niet te verifiëren valt. Hetzelfde geld voor de stelling dat Europa volgens de grondwet dezelfde economische en militaire politiek als de Verenigde Staten zal nastreven. Je hoeft alleen maar artikel I 3 te lezen om te zien dat dit verwijt niet meer is dan een mythe. In haar betrekkingen met de wereld draagt de Unie ‘bij tot de vrede, de veiligheid, de duurzame ontwikkeling (….) alsook tot de strikte nakoming en ontwikkeling van het internationaal recht, met inbegrip van de inachtneming van de beginselen van het Handvest van de Verenigde Naties.’
Door deze constitutionele bepaling wordt elk militair ingrijpen buiten de VN om onwettig verklaard en kan het Hof een dergelijk besluit nietig verklaren. Deze sterke binding van het Europees buitenlands- en veiligheidsbeleid aan het internationale volkerenrecht is bij mijn weten uniek in de wereld. De Conventie reageerde daarmee direct op de verdeeldheid van de lidstaten ten aanzien van Irak en op de nieuwe Amerikaanse veiligheidsdoctrine.
Europa is met 450 miljoen burgers de grootste markt ter wereld. Of wij het leuk vinden of niet, Europa is uitgegroeid tot een mogendheid van betekenis. De grondwet schept niet alleen de voorwaarden voor een politieke vertegenwoordiging van deze macht maar definieert ook haar inhoudelijke grenzen.
En wat het neoliberale karakter betreft: het streven naar volledige werkgelegenheid is een door de grondwet vastgestelde doelstelling van Europees beleid.

Zestig jaar geleden schreef een Italiaanse verzetsstrijder de eerste grondwet voor Europa. De socialist Altiero Spinelli deed dat in de gevangenis van de nazi’s. Bij gebrek aan papier gebruikte hij zijn vloeitjes. Deze erfenis schept enige verplichting: de plicht om de grondwet tenminste te lezen voordat wij hem verguizen.

Barbara Hoheneder was lid van de programmacommissie van GroenLinks