De genocide op de Palestijnen roept de vraag op hoe we de medeplichtigheid van Nederlandse bedrijven en instellingen kunnen stoppen. Stakingen in 1946 voor het verbreken van de banden met franquistisch Spanje toonden niet alleen het belang van internationale solidariteit, maar ook de repressie die dit losmaakte. 

De eerste jaren na de nazibezetting waren de Nederlandse arbeidsverhoudingen relatief open. De legitimiteit van de verzuilde vakbondskoepels had tijdens de Tweede Oorlog een deuk opgelopen. Zo was de sociaaldemocratische vakbond NVV tot de definitieve gelijkschakeling in 1942 in vergaande mate meegegaan met de Duitse bezetting door Joodse bestuurders te ontslaan en akkoord te gaan met een NSB’er in het hoofdbestuur. Tegelijkertijd speelden communisten een belangrijke rol in het verzet.

Het Nederlandse bedrijfsleven was zich bewust van de gevaren voor de sociale orde na de oorlog. Nog tijdens de bezetting probeerden het samen met de voormalig vakbondsbestuurders de basis te leggen voor de sociale orde hierna. Door in de nieuwe arbeidsverhoudingen met de Stichting van de Arbeid veel gewicht te leggen bij het centraal overleg, de meer activistische Eenheidsvakcentrale (EVC) hiervan uit te sluiten en de werkplekken tot het terrein van het bedrijf te benoemen, hoopte het de sociale strijd te dempen en communisten de wind uit de zeilen te nemen.

Anti-Franco verzet

Het is in deze context dat begin 1946 havenwerkers in Amsterdam en Rotterdam in actie kwamen tegen de handel met Spanje. Antifascisme speelde hierin een centrale rol. Havenwerkers protesteerden met hun acties tegen de normalisering van het Franco-regime. De Spaanse legerleider maakte in 1939 met steun van fascistisch Italië en Duitsland op bloedige wijze een einde aan de Spaanse Revolutie. Havenwerkers werden geacht boten van en naar Spanje te lossen.

In februari 1946 weigerden vakbondsleden van de Eenheidsvakcentrale in Amsterdam en Rotterdam pootaardappelen te laden met als bestemming Spanje. Maar in beide gevallen lieten stakers zich overtuigen de staking niet door te zetten. De leiding van de EVC nam stelling tegen deze wilde stakingen omdat ze de wederopbouw zouden belemmeren, maar in maart kreeg deze staking alsnog een staart.

Havenwerkers in Rotterdam weigerden op 18 maart een schip met sinaasappelen te lossen dat als tegenprestatie uit Spanje was gestuurd. Een vergadering waaraan ongeveer 1500 vakbondsleden meededen had eerder een motie aangenomen die stelde: ‘De havenarbeiders eisen van de Nederlandse regering onmiddellijk verbreken van alle diplomatieke- en handelsbetrekkingen met Franco-Spanje.’

Repressie

De havenwerkers gingen hiermee in tegen het stakingsverbod. Toen honderden havenwerkers door de stad wilden demonstreren, werden zij gestopt. Zij mochten wel demonstreren, maar niet naar het stadhuis en ook niet tegen Francisco Franco omdat dit ‘een bevriend staatshoofd’ was. Zijn naam moest van de borden worden gewist. Met hetzelfde excuus werd in de jaren 1930 Nederlands protest tegen nazileider Adolf Hitler gesmoord.

De havenwerkers stonden met hun staking geïsoleerd. Het in februari opgerichte Comité Vrij Spanje, waarin zowel sociaaldemocraten en communisten zaten, sprak geen solidariteit uit. Ook de sociaaldemocratische vakbond NVV weigerde de antifascistische solidariteitsstaking te steunen: ‘Wie de weg van de politieke dwangstaking opgaat, raakt onvermijdelijk in anarchistisch vaarwater en graaft het graf voor ons democratisch staatsbestel.’

Het Friesch Dagblad kopte met ‘communistische terreur in de Rotterdamsche haven’ en vroeg zich af: ‘wie regeert in Nederland: de regering of de revolutie?’

Het hielp niet dat de staking zich richtte tegen de import van goederen die door de Nederlandse staat al betaald waren. Dit stelde tegenstanders van de staking in staat om de ‘zieken en kinderen’ in stelling te brengen die na de oorlogsjaren aan een vitaminetekort leden. Ondanks dat de stakers met hun actie aansloten bij een breder antifascistisch sentiment, verloren ze zo wel het gevecht om de publieke opinie.

Direct na de aankondiging van de staking riep de Rotterdamse PvdA-burgemeester Pieter Oud studenten en scholieren op om de sinaasappels te lossen. Die gaven gehoor aan de oproep om, onder politiebegeleiding, de staking te breken. Drie dagen na het begin van de staking, op 21 maart, stonden alle 20.000 kisten sinaasappels weer op de kade.

Klasseverzoening

De tragiek van de zogeheten sinaasappelstaking was dat de EVC-leden ook door hun eigen landelijke leiding niet werden gesteund. De EVC-leiding, die in februari leden nog opriep om de boten met pootaardappelen te laden, riep op 9 maart transportarbeiders en zeelieden op om de export aan Spanje te stoppen. Over de import werd niets gezegd. De EVC-leiding hoopte met deze pragmatische opstelling op termijn door de regering als onderhandelingspartner ‘erkend’ te worden en toe te kunnen treden tot de Stichting van de Arbeid.

De Nederlandse minister-president Wim Schermerhorn zette de EVC-leiding wel ‘een pluim op de hoed’ vanwege diens veroordeling van de ‘Rotterdamse havenarbeiders met hun zijns inziens ondemocratische, dictatoriale staking’. Maar de EVC, die steeds meer onder directe CPN-controle opereerde, zou nooit toetreden tot het Nederlandse polderorgaan Stichting van de Arbeid.

De havenstakingen tegen Franco waren niet de enige politieke stakingen van dat jaar. Later in 1946 legden arbeiders onder leiding van de CPN het werk neer in protest tegen de Nederlandse koloniale oorlog tegen Indonesië.

Bijna dertig jaar later, toen het Franco-regime op zijn laatste benen liep, kwamen Nederlandse arbeiders opnieuw in actie in solidariteit met de arbeidersklasse in Spanje. Op 10 oktober 1975 riepen de drie vakbondskoepels op tot een landelijke werkonderbreking van twee minuten. Het NVV en het katholieke NKV koppelden hier ook een 24-uurs boycot aan.

Foto’s: Politie te paard begeleidt een stoet van de anti-Franco demonstratie van havenarbeiders op de Nieuwe Binnenweg 19 maart. Daaronder: havenarbeider in discussie met studenten die ingezet werden als stakingsbrekers.

Overgenomen van Socialisme.nu.