Onder de leuze ‘stuur ze terug’ van rechtsextremistische parlementsleden werd in het Europees Parlement op 17 juni met grote meerderheid ingestemd met het akkoord over een nieuwe Terugkeerverordening. Deze omvat onder meer maatregelen op grond waarvan mensen naar deportatiecentra in ‘derde landen’ gedeporteerd kunnen worden, landen buiten de Europese Unie (EU) waar de persoon in kwestie geen enkele binding mee heeft. 

Na de stemming jubelde Herbert Kickl, voorman van de extreemrechtse FPÖ uit Oostenrijk, op social media: ‘Het feit dat er in de plenaire zaal “stuur ze terug” werd geroepen, toont vooral één ding aan: de druk van rechts sorteert effect.’ VVD-Europarlementariër Malik Azmani deelde in de feestvreugde: ‘Terugkeer is het sluitstuk van het Europese migratiesysteem: het laatste puzzelstukje is gelegd.’

Met de ingang van het Migratiepact op 12 juni en het akkoord over de voornoemde Terugkeerverordening gelden er nog brutere asielregels in de EU. Controles aan de buitengrenzen verstrengen, asielprocedures moeten korter en mensen worden nog verder beperkt in het doorreizen naar andere EU-landen om daar asiel aan te vragen.

De Terugkeerverordening moet het uitzetten van ‘mensen zonder rechtmatig verblijf’ in de EU versnellen, aldus overheidswebsite Dienst Terugkeer en Vertrek. Deportatie hoeft niet naar het land van herkomst, maar kan ook naar detentiecentra ‘buiten Europese grenzen’ in een ander ‘veilig’ land. Wat de EU als ‘veilig’ aanmerkt, is hoogst discutabel. Om deportaties te vergemakkelijken, is er veel aan gelegen die term zo ver mogelijk op te rekken.

Kabinet-Jetten aanjager

Wat nu rest is om praktische uitwerking te geven aan deze plannen. In Nederland vindt de EU een fanatieke aanjager hiervan. Samen met Denemarken, Duitsland, Griekenland en Oostenrijk maakt Nederland deel uit van de zogenaamde kopgroep die blijvend druk legt op de EU om ‘streng’ asielbeleid te realiseren.

Zo drukte de minister-president samen met Europese bondgenoten, kort na de ingang van het Migratiepact, de EU op het hart dat haast geboden is bij de bekostiging van concentratiekampen in derde landen, eufemistisch ‘terugkeerhubs’ genoemd. Daaraan voegden Denemarken en Griekenland toe dat ze in 2027 de eerste kampen geopend willen zien worden.

Deze hardvochtige opstelling past naadloos in de racistische politiek die het kabinet-Jetten sinds zijn aantreden voert. In de oppositie verzetten zowel CDA als D66 zich weliswaar nog tegen de asielwetten van PVV-minister Marjolein Faber, maar eenmaal aan de macht wilden ze ‘onverkort’ diezelfde wetten doorvoeren. Tekenend was ook Rob Jettens reactie op het menselijk drama in Ceuta, waarbij 50.000 mensen met gevaar voor eigen leven naar de Spaanse exclave vluchtten: hij drong aan op versterking van de Europese grenswacht Frontex en op herinvoering of aanscherping van interne grenscontroles.

Albanees-Italiaans complex als blauwdruk

Om de mensonterende realiteit van EU-migratiepolitiek te verhullen, zet de EU structureel eufemistisch taalgebruik in. Van journalisten verwacht ze hetzelfde: zo werd de pers tijdens een EU-briefing in 2025 verzocht het woord ‘deportatie’ te vermijden, omdat dat associaties zou oproepen met de Holocaust. Evenzeer verdekt is de term ‘terugkeerhubs’. In oktober 2024 stelde de Spaanse Europarlementariër Estrella Galán Perez daarover terecht: ‘Gevangenissen voor vluchtelingen buiten Europa zijn barbaars: dit zijn concentratiekampen voor mensen wier enige misdaad is dat ze zijn gevlucht voor hun leven.’

Het deportatiecentrum dat Italië in 2024 liet bouwen in het Albanese Gjadër biedt een lugubere inkijk in wat ‘terugkeerhubs’ werkelijk zijn. Gevangenen mochten niet van het terrein af, hadden nauwelijks faciliteiten en liepen hoog risico op zelfverwonding en suïcide. De Correspondent typeerde het Gjadër-detentiecentrum als ‘Europese versie van de beruchte Guantánamo-gevangenis’, met schrijnende toestanden van ‘zelfmoordpogingen, medische noodgevallen, kapotgeslagen cellen, maar ook mensen die hun mond en lippen probeerden dicht te naaien’.

Het complex maakt deel uit van een migratiedeal die Italië en Albanië in 2023 sloten. EU-prominenten als Europese Commissie-voorzitter Ursula von der Leyen beschouwen deze overeenkomst als ‘perfecte blauwdruk’ voor lidstaten die soortgelijke deals gaan sluiten met landen waaraan het asielprocedures wil uitbesteden. Volgens bronnen van NRC overweegt Nederland onder meer deals met Kenia, Benin, Rwanda en Oezbekistan. Een overeenkomst met Oeganda was onder de regering-Schoof al in een vergevorderd stadium, maar klapte omdat de regering-Jetten ‘de mensenrechtensituatie’ daar te beroerd vond. Wie zich echter werkelijk om mensenrechten bekommert, zou het gehele Migratiepact verwerpen.

Linkse oppositie

De oppositie vanuit de grootste progressieve partij van Nederland, PRO, tegen de Europese migratiepolitiek is vooralsnog heel mager. Zo gaf PRO-partijleider Jesse Klaver afgelopen maart bij WNL aan in principe voorstander te zijn van het Migratiepact, zolang de mogelijkheid tot opsluiting van kinderen uit de plannen zou worden gehaald. Klaver benadrukte bij datzelfde WNL dat ‘we echt strenger mogen zijn op migranten die hier niet mogen zijn’.

Deze rechtse praatjes passen in een ontwikkeling waarbij parlementair links steeds verder meebuigt met racistische anti-migratieretoriek. Voor rechtsextremisten is dit koren op de molen: wie brute grenspolitiek wenst, zal eerder kiezen voor het extreemrechtse origineel dan voor de afgezwakte kopie. Ondertussen houdt dit opportunistische chauvinisme de werkelijke oorzaken van crises in zorg, huisvesting en bestaanszekerheid onbenoemd.

Echte verandering kan alleen worden afgedwongen door een antikapitalistisch, antiracistisch en antifascistisch links dat zijn principes van internationalisme niet in de uitverkoop zet. We dienen onze gedeelde belangen met werkende en onderdrukte mensen overal ter wereld – en dus ook migranten – centraal te stellen. Daarbij is principiële bestrijding van het moorddadige EU-grensbeleid en de aanverwante zondebokpolitiek cruciaal. We hebben samen strijd te voeren tegen een uitbuitend en destructief wereldsysteem en de kapitalistische klasse die hiervan profiteert. Om een uitweg uit deze wereld vol crises te vinden, is solidariteit voorbij staatsgrenzen onontbeerlijk.

Dit artikel verscheen eerder op socialisme.nu.

Foto: Stapels opblaasbanden, gebruikt door mensen die de vlucht naar Ceuta maakten, 31 juli 2026 (foto: hazteoir)