Het feit dat de AfD nu kan deelnemen aan regeringscoalities op deelstaatniveau en mogelijk ook op federaal niveau, heeft de discussie over een verbod op de AfD opnieuw aangewakkerd. Die discussie wordt onderbouwd door de bewering dat de AfD een fascistische partij is, die zich buiten de 'democratische consensus’ plaatst en daarom moet worden buitengesloten – wat haar echter niet belet om steeds meer aanhang te krijgen. De discussie woedt al geruime tijd, zonder dat er een uitkomst in zicht is. We vragen ons af: waar leidt die discussie toe?

De gevaren die de opmars van de AfD met zich meebrengt voor democratische en sociale rechten staan buiten kijf: jacht op migranten; het aanzetten tot haat tegen minderheden en andersdenkenden; aanvallen op vrouwenrechten; manipulatie van instellingen – met name de media, justitie en het onderwijs – met als doel die te controleren, waar nodig door middel van corruptie; verdere uitholling van de parlementen; aanvallen op vakbonden, enzovoort.

Links gebruikt de term 'fascistisch' in die context vaak in de betekenis van 'het einde van onze bewegingsvrijheid', 'maximaal repressief' – begrippen die eerder een emotionele reactie uitdrukken. Dat is belangrijk en nuttig om stemmen tegen te gaan die de AfD bagatelliseren door haar toenemende populariteit bij de verkiezingen al als een teken van 'normaliteit' te beschouwen. Maar is dat voldoende om een strategie te formuleren waarmee die partij haar successen weer kan worden ontnomen?

Talrijke analyses benadrukken dat de AfD 'niet in haar geheel fascistisch is, omdat ze naast de fascistische ideologie ook andere ideologieën vertegenwoordigt die weliswaar reactionair zijn, maar met hun fanatisme over privé eigendom en christelijk-fundamentalistische standpunten in tegenspraak zijn met de volks-autoritaire staatsvisie van het fascisme, althans in de beoogde samenleving' (aldus AfD-deskundige Andreas Kemper op zijn website).

De definitie suggereert dat het fascistische deel het geheel zal worden zodra de AfD de zeggenschap over bepaalde instellingen heeft verkregen.

Is dat zo? Zouden we Italië vandaag de dag een fascistisch geregeerd land noemen? Uiterlijk op dit punt wordt duidelijk hoe vaag tot lichtzinnig de term wordt gebruikt. In Italië is er vorig jaar een staking uit solidariteit met Palestina gehouden. Waar kon men onder Mussolini ooit staken?

In feite bewegen de zogenaamde centrumpartijen zich met grote stappen in de richting van de AfD – bijvoorbeeld wat betreft het uitzettingsbeleid, of als minister van Binnenlandse Zaken Dobrindt het scheidingsbeginsel tussen inlichtingendiensten en politie wil opheffen. Vooral ten opzichte van de rechtse vleugel van de CDU/CSU zijn de grenzen deels vaag – wat ook blijkt uit de recente massale kiezersuitstroom van de CDU naar de AfD. (De CDU/CSU beroept zich bij haar afbakening ten opzichte van de AfD overigens minder op diens aanvallen op democratische rechten en procedures dan op haar houding ten opzichte van Rusland en de EU.)

Zijn dat allemaal tendensen in de richting van fascisering? De zaak ligt ingewikkelder: dat er, gezien de algemene en diepe systeemcrisis van het kapitalisme, onder de heersende klasse fascistische oplossingen worden overwogen, valt aan te nemen en is bij Amerikaanse tech-miljardairs zoals Peter Thiel ook overduidelijk. Dat dergelijke oplossingen nu al op de agenda staan, valt te ontkennen. Wat daarentegen wel op stapel staat, is de mars naar een autoritaire staat die er niet voor terugdeinst om sociale en democratische verworvenheden te vernietigen en verzet daartegen met geweld te onderdrukken. Die autoritaire ommezwaai komt tot uiting in de toenemende bereidheid van delen van de CDU/CSU en de FDP om op de een of andere manier regeringen te vormen met de AfD.

Geweld en terreur

Een vergelijking met de klassieke fascistische partijen uit de jaren twintig en dertig laat zien hoe groot de verschillen zijn.

De AfD komt voort uit de nationaal-conservatieve opstand tegen de euro en de Europese integratie. Ze wil terug naar 'nationale soevereiniteit' en Duitse grootheid, wat dat vandaag de dag ook moge betekenen. Ze is een afstammeling van de CDU, maar kon niet voorkomen dat extreemrechtse tot fascistische stromingen de AfD binnendrongen en werd daardoor ver naar extreemrechts gedreven. Vanaf het begin combineerde ze nationalistische met liberale standpunten.

En de NSDAP? De kern daarvan was de SA, de 'Sturm-Abteilung', een paramilitaire lijfwacht, zaalbewaking en knokploeg in één. Haar leider, Ernst Röhm, had zich in 1919 aangesloten bij het Freikorps Epp, dat betrokken was bij de gewelddadige onderdrukking van de Radenrepubliek van München. Nog vóór de oprichting van de NSDAP in 1920, waar hij als een van de eersten lid van werd, rekruteerde hij de SA uit de Freikorpsen en uit delen van de Reichswehr. Het waren gefrustreerde, door de oorlog verminkte soldaten en officieren die hun nederlaag niet anders wisten te verwerken dan via de zogenaamde dolkstootlegende. Ze beschikten over wapens en brachten het geweld dat ze tijdens de oorlog hadden ervaren en uitgeoefend, mee naar de vredestijd.

Het politieke kader van de NSDAP is uit dat milieu voortgekomen. Ook Mussolini rekruteerde zijn 'Fasci' uit haveloze, richtingloze thuiskomers, die de nationalistische teleurstelling over de 'verminkte overwinning' (vittoria mutilata) in zich droegen en hun vuurdoop kregen in de burgeroorlog tegen het 'rode gevaar'. Het waren 'laarzen-nazi’s' die de bevolking met hun optochten terroriseerden.

Die partijen verafschuwden het liberalisme.

De partij

Dat is niet te vergelijken met vandaag. De mensen die tegenwoordig extreemrechtse partijen met een grote aanhang vormen, zijn opgegroeid in samenlevingen die 80 jaar relatieve vrede hebben gekend. De nazi’s wilden terugkeren naar een premoderne staat op basis van het middeleeuwse leenrecht (Mussolini droomde van de terugkeer van het Romeinse Rijk). De AfD wil terugkeren naar de soevereine natiestaat op basis van een tot het uiterste doorgevoerd economisch liberalisme.

Voor de nazi’s was de partij de kiem van de nieuwe staat en ze richtten hun aandacht erop om die tot een groot reservoir van kaders te maken, die leidinggevende posities in de meest uiteenlopende delen van de samenleving konden bekleden. De partij was hun instrument om de samenleving tot in de kleinste uithoeken te controleren.

De AfD heeft de partij op klassieke wijze nodig om zetels in het parlement te winnen en aan andere machtsinstrumenten te komen. Op de verkiezingsavond van 6 september heeft partijleider Chrupalla niet verkondigd: 'Nu gaan we de varkensstal grondig uitmesten.' Hij zei: 'Wij zijn democraten en praten met iedereen.' Dat betekent niets anders dan: 'Met stoelen gooien is verleden tijd. Nu kunnen we aan de macht komen en daarvoor zullen we de nodige compromissen sluiten.'

Eind 1932 telde de NSDAP 850.000 leden; alleen de SPD had er meer, namelijk een miljoen. (Tegen het einde van de oorlog had de partij haar ledenaantal vervolgens vertienvoudigd.) De AfD heeft landelijk nauwelijks meer leden dan de FDP (73.000), in Saksen-Anhalt amper 3.000, minder dan Die Linke in Keulen bij een twee keer zo grote bevolking. Ze kan alleen regeren via de bestaande staatsinstellingen, die ze echter met anderen moet delen. Ze kan daarbinnen veel kwaad aanrichten en die instellingen ook misvormen. Dat is in twijfelgevallen voldoende voor een dictatuur, maar niet voor een fascistisch regime.

De NSDAP heeft (na haar machtsovername) door haar enorme omvang en haar organisatie iets bereikt wat geen enkele staatsinstelling, zelfs niet de meest repressieve, en ook geen enkele inlichtingendienst alleen kan bewerkstelligen: de alomtegenwoordige bewaking en terrorisering van de bevolking.

Gevarenhaarden

Er zijn zeker talrijke analogieën tussen de huidige crisissituatie en het einde van de Weimarrepubliek. Dat betekent echter niet dat de oplossingen dezelfde zullen zijn. Gevaren liggen ook op andere plaatsen op de loer – misschien wel het meest in het oog springend door de maatschappelijke gevolgen van de AI-revolutie: de concentratie van een enorme hoeveelheid gegevens in particuliere handen, waarmee een totale surveillancestaat kan worden gecreëerd.

De AfD wordt als fascistisch bestempeld, in de hoop dat het opwerpen van een taboe mensen ervan zou weerhouden zich bij de partij aan te sluiten of op haar te stemmen. Die aanpak is mislukt. Het taboe heeft niet gewerkt, omdat de historische vergelijking mank gaat. Daarentegen zijn er tot nu toe geen antwoorden op de vraag wat de radicalisering van het extreme midden kan tegengaan.

De confrontatie met burgerlijke en kleinburgerlijke kringen is onvermijdelijk. Dat de AfD sinds de Bondsdagverkiezingen van 2025 onder arbeiders met 38 procent de sterkste partij is, ver voor de CDU/CSU met 22 en de SPD met 12 procent, is echter niet onvermijdelijk. Dat is het gevolg van de politieke zelfmoord van de SPD en de vakbonden, die in een tragische herhaling van ’33 liever hun eigen ondergang tegemoet zien dan hun organisatie en hun leden te verdedigen.

In de VS hebben we gezien dat uit soortgelijke overlevingscrises van de vakbonden nieuwe, moedige collega’s zijn voortgekomen, die erin geslaagd zijn de grote behoefte aan strijdbaar verzet te mobiliseren en een koerswijziging teweeg te brengen. Lukt ons dat ook in Duitsland? Het zou hoog tijd zijn.

Angela Klein is lid van de ISO, de Duitse afdeling van de Vierde Internationale, die in 2016 is ontstaan uit de fusie van de twee voorgaande openbare fracties, de Internationale Socialistische Linkse (ISL) en de Revolutionaire Socialistische Liga (RSB). Ze is redacteur van het maandblad SoZ, de Sozialistische Zeitung. 

Dit artikel stond op Sozialistische Zeitung. Nederlandse vertaling en bewerking redactie Grenzeloos.