Verspreid over twee artikelen, die door A*CR zijn ingekort en samengevoegd, geeft Jaime Pastor de achtergrond en vooruitzichten voor de groeiende crisis in de Spaanse staat. Om te beginnen een fragment uit zijn artikel, geschreven op 4 oktober voor Viento Sur.

De geschiedenis van de klassenstrijd staat bol van momenten en gebeurtenissen die een keerpunt markeren en als katalysator fungeren voor massale protesten en opstanden die de grenzen van het mogelijke verleggen. Deze keer is het politieke en sociale landschap in de Spaanse staat in slechts één week tijd radicaal veranderd. De demonstraties en vooral de sit-in op het Sol-plein, die op 26 september begon in de nasleep van de schandalige uitzetting van de 87-jarige Maricarmen, zijn uitgegroeid tot een sociale omwenteling. Dit markeert, zoals de Huurdersbond terecht stelt, het begin van 'een nieuwe politieke cyclus die van onderop komt'.

Bij deze gelegenheid heeft de beweging voor fatsoenlijke huisvesting een centrale rol ingenomen en is ze een brandpunt en ontmoetingsplaats geworden voor de strijd die zich op verschillende fronten ontvouwt – zoals onderwijs, feminisme en milieubewustzijn. Evenals op het gebied van arbeid, in de antiracistische en antifascistische strijd en in de strijd tegen de vele verschillende vormen van onzekerheid in ons leven.

Een duidelijk bewijs hiervan is de samenkomst van activisten uit een breed scala aan sociale en politieke groeperingen en generaties in de protestkampen. Dat zijn echte ontmoetingsplaatsen geworden, evenals de demonstraties die zich naar veel verschillende locaties uitbreiden. Deze sociale en politieke omwenteling heeft zelfs internationale weerklank.

Een nieuwe 15M-beweging van de ‘Indignados’?

Er wordt veel gesproken over de 15M-beweging van 2011 als precedent en ongetwijfeld is de meest voor de hand liggende symbolische link hun gezamenlijke oorsprong op de Puerta del Sol in Madrid. Maar we moeten niet vergeten dat in 2011 de internationale context en de aanleiding (de Grote Recessie van 2008 en de bezuinigingsmaatregelen die door de trojka en Zapatero werden opgelegd), evenals de kenmerken die die generatie typeerden, heel anders waren dan die van vandaag. Hoewel er een rode draad van continuïteit loopt in de strijd voor fatsoenlijke huisvesting, wat toen al een belangrijk streven was.

Op dit historische moment, na het falen van het sociaal-liberalisme en het linkse populisme en tegen de achtergrond van een verscherpende eco-sociale en klimaatcrisis, zien we de opkomst van een reactionair en ultraliberaal autoritarisme. Dat is de dominante internationale trend die bestreden moet worden en die zijn ultieme uitdrukking vindt in de genocide in Gaza. Tegenover dit alles zien we bemoedigende tekenen met de opkomst, eindelijk, van nieuwe vormen van verzet en nieuwe sociale en politieke actoren. Hun discours en eisen vormen, in meer of mindere mate, niet alleen een uitdaging voor een politiek regime of extreemrechts, maar ook voor een vorm van kapitalisme dat alle levende wezens uitbuit. Dat komt tot uiting in de vele protestuitbarstingen onder leiding van Generatie Z in verschillende delen van de wereld, evenals in de nieuwe processen van herpolitisering die verder gaan dan louter een strijd voor de politieke vernieuwing van het systeem.

De opleving van de huisvestingsstrijd is nu een politieke crisis

Het is precies deze weg die nu, hier en nu, wordt ingeslagen in deze nieuwe politieke cyclus die door de huisvestingsbeweging is ingeluid.

Je hoeft alleen maar een wandeling te maken langs de Calle Maricarmen, de Avenida 26 de Septiembre of de Komuna de Sol, of de leuzen op de spandoeken te lezen – zoals ‘Make Israel Palestine Again’ – die het kampement in Madrid domineren. En je hoeft alleen maar het voorbeeld van zelforganisatie te aanschouwen, gericht op een nieuwe manier van samenleven binnen die kampementen, in al hun diversiteit, om die symbolische samenkomst van radicale en zelfs revolutionaire ideeën te zien.

De verwerping op 2 oktober van de twee decreten inzake ‘minimumnormen’, die op dinsdag 29 september door de sociaal-liberale, door de PSOE geleide coalitieregering in het parlement waren ingediend, was weer een druppel die de emmer van verontwaardiging en woede die door de beweging raast, verder deed overlopen. Het heeft ook bevestigd dat de veelbesproken verrassing dat Junts (een Catalaanse nationalistische formatie) tegen de decreten stemde – ondanks de concessies die de regering aan hun eisen had gedaan in haar (valse) verdediging van kleine eigenaren – helemaal geen verrassing was. Junts begreep heel goed dat de strijd om huisvesting een klassenconflict is en kon het zich niet veroorloven zich van stemming te onthouden, aangezien dit het rentenierskapitaal dat de partij steunt, zou kunnen vervreemden.

Het volgende is het meest recente artikel van Jaime, gepubliceerd op Viento Sur op 10 oktober:

Vandaag heeft de renteniersklasse de genadeslag toegebracht aan onze kameraad Maricarmen, Alicia del Río.

Deze verklaring van een van de woordvoerders van de Huurdersbond – de organisatie die Maricarmen tot op haar laatste dag bijstond in haar strijd tegen uitzetting – drukt in de sterkst mogelijke bewoordingen de schok uit die haar overlijden op 7 oktober heeft veroorzaakt bij een brede en diverse meerderheid van de samenleving; zelfs buiten de grenzen van Spanje. De wreedheid en de meedogenloze, door geruchten aangewakkerde vijandigheid die zowel de aasgierfondsen als het reactionaire politieke, gerechtelijke en mediablok jegens haar aan de dag hebben gelegd, zijn volledig ontmaskerd. De woede en verontwaardiging die sinds 23 september duidelijk zichtbaar waren in de protesten tegen haar uitzetting, hebben nu ongekende hoogten bereikt en geven – als dat al mogelijk was – nog meer redenen voor de voortzetting van een beweging die met de dag sterker wordt. Dat blijkt nu al uit de kampen en uit de nieuwe solidariteitsacties in het hele land met de vrouw die het symbool van de beweging is geworden. In al die acties, zoals geschreven vanuit het Sol-kamp:

is en blijft Maricarmen een symbool en een voorbeeld voor ons allemaal, voor het protest voor fatsoenlijke huisvesting en voor het blijven organiseren ter verdediging van onze rechten. Ze is de vonk geweest die dit onstuitbare vuur van de strijd heeft aangestoken.

Dit harde en trieste nieuws kwam na het besluit van Pedro Sánchez om op 29 november algemene verkiezingen uit te schrijven, in de overtuiging dat de sociale onrust rond huisvesting hem de best mogelijke kans zou bieden om de linkse kiezers opnieuw te mobiliseren en de voorspelling – die door vrijwel alle peilingen wordt gedeeld – van een overwinning met absolute meerderheid voor de rechtse PP-Vox-coalitie tegen te gaan. Het valt ook samen met de steun van vrijwel alle nationale en regionale vakbonden voor het initiatief van de Huurdersbond om een algemene staking uit te roepen, die al is afgesproken voor 11 november.

Grijpt Sánchez zijn kans?

Het definitieve besluit van Sánchez om de verkiezingen te vervroegen was al vrijwel onvermijdelijk na de afwijzing door Junts van het eerste huisvestingsdecreet en zonder enige hoop dat de presentatie van de nationale begroting een parlementaire meerderheid zou opleveren. Sánchez moet er ook rekening mee hebben gehouden dat hij de komende maanden waarschijnlijk geen gunstigere situatie zou tegenkomen, aangezien de inflatie blijft stijgen (momenteel 4,9 procent) en de juridische vervolging waaraan hij blootstaat (de zaken rond Zapatero, Leire Díez en zijn familie) geen tekenen van afname vertoont.

Daarom koos hij ervoor om de vervroegde verkiezingen aan te kondigen in een toespraak waarin hij opnieuw zijn toevlucht nam tot anti-elitaire retoriek en pochte over enkele van zijn gematigde sociale maatregelen, of over de gunstige cijfers inzake economische groei. Het feit blijft echter dat die in schril contrast blijven staan met de verslechterende materiële levensomstandigheden – en vooral de lonen, huisvesting en prijzen, om nog maar te zwijgen van gezondheidszorg en onderwijs – van de meerderheid van de arbeidersklasse.

Bovendien heeft Sánchez ervoor gekozen om de twee decreten [1] die in het Congres waren ingetrokken, in de Ministerraad opnieuw goed te keuren, met enkele wijzigingen, met als doel ervoor te zorgen dat ten minste het eerste binnen een maand door de Vaste Commissie van het parlement wordt goedgekeurd. Hij wil daarmee aantonen dat hij de druk van de huisvestingsbeweging blijft erkennen en probeert zichzelf te profileren als een bondgenoot van de beweging tegenover de PP, Vox, Junts en UPN (Unie van het Navarrese Volk).

Een comeback zal niet hetzelfde zijn als in 2023

Het zal voor hem echter niet zo gemakkelijk zijn om een comeback te maken als in juli 2023; een dergelijke comeback zou nu veel ingrijpender moeten zijn, aangezien de opmars van de rechtse partijen – met name Vox – vrijwel onomkeerbaar lijkt. Daarnaast is de ontevredenheid over de coalitieregering van PSOE en Sumar onder veel mensen uit de arbeidersklasse aanzienlijk toegenomen als gevolg van het beleid dat ze tijdens de achtjarige zittingsperiode heeft gevoerd of juist heeft nagelaten – met betrekking tot huisvesting, maar ook tot de intrekking van de ‘Gag-wet’ (die protesten aan banden legt).

De reactie van de rechtse PP en extreemrechtse Vox op de vervroegde verkiezingen liet niet lang op zich wachten, ondanks hun aanvankelijke verbijstering, aangezien – tot aan de uitzetting van Maricarmen – juist de crisis in Ceuta hen het beste decor bood voor hun racistische campagne en hun verkiezingsvooruitzichten [2]. Feijóo, de leider van de PP, heeft niettemin zijn tevredenheid geuit, aangezien hij zichzelf nu ‘eindelijk’ als de toekomstige premier ziet. Toch lijkt hij niet helemaal overtuigd, want hij heeft opnieuw zijn toevlucht genomen tot het aanhalen van het vermeende ‘risico’ op verkiezingsfraude, in de voetsporen van Ayuso en Vox als trouwe volgelingen van het Trumpisme. Dat gezegd hebbende, hoor je de PP-leider bijna nooit spreken over beleidsvoorstellen, behalve dan dat hij alles wat progressief is en wat de regering van Sánchez mogelijk heeft gedaan, wil terugdraaien. Hij is geobsedeerd door verklaringen tegen ziekteverlof en gebruikt slogans als 'PSOE of democratie' of 'Spanje tegen de PSOE'.

Reactionaire dreiging als rechts wint

Maar het is opnieuw voormalig premier Aznar die zich het duidelijkst heeft uitgesproken en een enorme betekenis toekent aan de verkiezingen van 29 november. Hij gaat zelfs zo ver te beweren dat dit de belangrijkste verkiezingen zijn sinds de Overgang (van het fascisme van Franco), omdat de toekomst van het regime van 1978, met de monarchie aan het hoofd, op het spel staat…

Wat Vox betreft: de door die partij verkondigde pijlers van ‘nationale prioriteit, deregulering en remigratie’ laten er geen twijfel over bestaan wat haar doelstellingen zijn mocht ze aan de macht komen: het opleggen van een racistisch, anti-arbeidersklasse, seksistisch, klimaatverandering ontkennend en ultraliberaal beleid. Dat wordt nu bevestigd op een cruciaal punt: de pensioenhervorming, die al is aangekondigd door die sinistere figuur, parlementslid Figaredo – precies dezelfde man die opriep tot het ‘opjagen’ van migranten in Ceuta. Wat ons dus te wachten staat als deze partijen aan de macht komen tegen de achtergrond van de opkomst van de reactionaire Internationale – zoals we momenteel zien in Duitsland en Brazilië – is een ware tegenhervorming op politiek, sociaal en cultureel vlak.

Bovendien is de oproep tot verkiezingen gekomen te midden van een geschil tussen de krachten links van de PSOE op nationaal niveau die samen met die partij hebben geregeerd.

Geschillen onder de linkse coalitiepartners van de PSOE

Het geschil draait om de vraag wie de Sumar-coalitie – nu omgedoopt tot Frente Amplio [Breed Front] – zal leiden en of een akkoord met Podemos al dan niet mogelijk is. Zoals de peilingen voorspellen, is het potentiële electoraat voor dit blok de afgelopen acht jaar aanzienlijk gekrompen en zal het waarschijnlijk nog kleiner zijn als ze afzonderlijk meedoen. De steun voor de PSOE of het aantal onthoudingen zou toenemen. Daarnaast zijn er op regionaal niveau de linkse partijen die voor soevereiniteit pleiten (zoals EHBildu, BNG, ERC, Compromís, Chunta Aragonesista en Adelante Andalucía), met een echte regionale achterban, die onder hun eigen partijnamen zullen meedoen.

Het valt nog te bezien welk programma en welke retoriek ze zullen hanteren, om te kunnen beoordelen of ze een verlangen naar politieke heroriëntatie weerspiegelen, na de mate van ondergeschiktheid die ze tot nu toe ten opzichte van de PSOE hebben gehandhaafd. Bijzondere gevallen zijn die van Adelante Andalucía, dat een antikapitalistische vorm van Andalusisch nationalisme voorstaat, en de CUP, waarvan de nationale leiding heeft besloten zich niet verkiesbaar te stellen, hoewel dat besluit nog moet worden bekrachtigd in een intern referendum.

Bovendien wordt bij deze mobilisaties ook duidelijk dat er een nieuwe generatie sociale en politieke activisten opkomt die, samen met aanzienlijke delen van eerdere generaties, uiting geeft aan een nieuw radicaliseringsproces dat dringend vraagt om een radicaal links dat onafhankelijk is van het nog steeds heersende sociaal-liberalisme [3].

Voorbereiding en organisatie van de algemene staking

In ieder geval vereist de voorbereiding van de algemene staking op 11 november de grootst mogelijke eenheid van optreden bij het opzetten van buurtcomités, werkplek- en studentencomités in het hele land, zoals al is voorgesteld door de Huurdersbond en andere vakbonden, feministische, milieu- en maatschappelijke organisaties in het algemeen. Het moet, zoals met succes werd voorgesteld voor de feministische algemene staking op 8 maart 2018, 'een staking van arbeiders, zorgverleners, consumenten en studenten' zijn. Hoewel de reikwijdte ervan in fabrieken destijds beperkt was, aangezien de grote vakbonden slechts opriepen tot gedeeltelijke stakingen van twee uur.

Er zijn dan ook voldoende redenen om erop te vertrouwen dat de bereikte overeenstemming over deze oproep de weg zal effenen voor een vrijwel totale staking – een ongekende gebeurtenis aan de vooravond van een verkiezingscampagne. Dit proces speelt zich ook af tegen de achtergrond van een waarschijnlijke Europese ‘hete herfst’, zoals we die al geruime tijd niet meer hebben gezien, zoals we nu al zien in Frankrijk en België.

Uiteraard zijn er verschillende stromingen en strategieën binnen dit blok en daarom moeten we ernaar streven te voorkomen dat dit wordt uitgebuit voor electoraal gewin. We moeten ervoor zorgen dat deze oproep tot actie wordt geschraagd door gezamenlijke doelstellingen die, voortbouwend op de eisen voor fatsoenlijke huisvesting, eerlijke lonen en redelijke prijzen, verder gaan en de strijd aangaan met een op winstbejag, speculatie en uitbuiting gebaseerde vorm van kapitalisme.

Deze mobilisatie mag niet onverschillig blijven tegenover de dreiging die uitgaat van een verkiezingsoverwinning van rechts, die we met al onze collectieve kracht moeten bestrijden. Maar we moeten dat ook doen door de autonomie van de beweging hoog te houden, evenals haar vastberadenheid om de strijd voort te zetten, ongeacht welke regering aan de macht is, op welk niveau dan ook, zowel vóór als na 29 november. Dat is des te belangrijker gezien het feit dat de belangrijkste bevoegdheden op het gebied van huisvesting bij de autonome gemeenschappen en de gemeenteraden liggen, waarvan de meerderheid door de PP wordt bestuurd, in veel gevallen in coalitie met Vox.

We gaan een paar beslissende weken tegemoet. De toenemende strijdlust van het reactionaire blok, de ondernemersorganisaties en de lobby’s van vastgoedbelangen (des te meer gezien hun bewezen vermogen tot chantage, zoals aangetoond in de zaak van Junts) zal onverminderd alle mogelijke middelen van vuile oorlogsvoering inzetten om te voorkomen dat de algemene staking een succes wordt en de huidige machtsverhoudingen kan veranderen.

 Noten

1. Over enkele beperkingen en tegenstrijdigheden van deze decreten en de noodzaak om 'de aankoop van onroerend goed dat niet bestemd is voor bewoning te verbieden', zie: 'Vivienda: una situación insostenible', Gloria Marín en María Gómez, vientosur, 3 oktober 2026, . Voor een historisch perspectief op de Spaanse vastgoedmarkt, de zeepbel van 1997–2007 en de gevolgen daarvan tot op de dag van vandaag: 'Urbanismo con burbujas de jabón, el auge de las transacciones y el declive de la ordenación del territorio', José Manuel Naredo, vientosur, 7 oktober 26. Zie ook: ‘Con la carne de gallina: Desbandada de fondos buitre por las protestas de la vivienda, la regulación y la incertidumbre', Fátima Martín, vientosur, 10 oktober 26.

2. Een verkiezingspeiling, uitgevoerd tussen 7 en 8 oktober en gepubliceerd in El País op 9 oktober – dat wil zeggen na de uitzetting van Maricarmen en het uitschrijven van vervroegde verkiezingen – geeft 50,8 procent van de stemmen aan het blok bestaande uit de PP (31,9 procent) en Vox (18,9 procent), terwijl de PSOE 28,1 procent behaalde, Sumar 5,3 procent en Podemos 2,3 procent. Dit zou de PP en Vox samen bijna 200 zetels opleveren, terwijl de progressieve coalitie onder de 130 zou blijven. Bij dit laatste cijfer moeten de zetels worden opgeteld die eventueel worden gewonnen door niet-gesteunde linkse politieke krachten, maar zelfs dan blijft de kloof veel groter dan vóór het begin van de verkiezingscampagne van 2023.

3. Zelfs vóór het 'Maricarmen-effect' waren er al peilingen die op deze trend wezen: 'Linkse kiezers schuiven verder op naar links in een Spanje dat naar rechts opschuift', Público, 19/09/26.

Jaime Pastor is een gepensioneerd docent politicologie aan de Universiteit van Madrid, lid van de redactie van Viento Sur en een activist van Anticapitalistas, de Spaanse afdeling van de Vierde Internationale.

Dit artikel stond op Anti*Capitalist Resistance. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.