Een beoordeling van de rol van Milosevic hangt onvermijdelijk samen met complexe discussies over de aard van het stalinisme, de oorzaken van de ineenstorting ervan en het recht van naties op zelfbeschikking. En met de vraag of de eenheid van Joegoslavië behouden had kunnen worden. In sommige kringen wordt Milosevic in gelijke mate schuldig bevonden aan het Balkan-drama als de Kroatische president Franjo Tudjman en Alija Izetbegovic, president van Bosnië-Herzegovina. Maar wie goed kijkt naar de geschiedenis, ziet dat deze vergelijking geen stand houdt.

Servisch nationalisme
Joegoslavië was een federatie van zes federale republieken: Slovenië, Kroatië, Bosnië-Herzegovina, Servië, Montenegro en Macedonië. Daarnaast waren er twee zogenoemde Autonome Provincies: Vojvodina (met een grotendeels Hongaarse bevolking) en Kosovo (met een voor tachtig procent Albanese bevolking). Beide maakten deel uit van de Servische republiek. Tijdens de lange regeerperiode van Tito, zelf een Kroaat, voelden de meeste mensen zichzelf op de eerst plaats Joegoslaaf. Na Tito's dood in 1980 werd duidelijk dat Joegoslavië alleen bij elkaar gehouden kon worden als Servië niet opnieuw de dominante positie zou verwerven die het had voor de Tweede Wereldoorlog. Daarvoor waren twee dingen nodig: een versterking van de autonomie van de federale republieken en het behoud van de definitie van Joegoslavië als een multinationale staat.
Milosevic klom gedurende de jaren tachtig op in de rangen van de Communistische Partij van Servië. Op de internationale sociale en economische crisis die het stalinisme ten gronde richtte, reageerde hij zoals zoveel andere stalinistische kopstukken: met een draai naar het nationalisme. De drijvende kracht achter het geweld dat volgde op het uiteenvallen van Joegoslavië was de heropleving van Groot-Servisch nationalisme. Het was een heropleving die Milosevic al vroeg orkestreerde. In 1987 sprak de partijbons een bijeenkomst van Serven in Kosovo toe. Hier gaf hij zijn beruchte 'niemand zal jullie ooit nog durven slaan' toespraak. De Serven juichten hem toe. Zes maanden later was hij president van Servië. Zijn koers was helder. In 1989 werden Kosovo, Vojvodina en Montenegro in feite opgeslokt door Servië.

Onafhankelijkheid
De gevolgen voor de federatie waren voorspelbaar. Hoe dominanter Serviër werd, hoe minder andere naties deel wilden blijven uitmaken van Joegoslavië. Milosevic zijn project was dat van een Groot-Servië: één mono-etnische staat voor alle Serven, die op dat moment verspreid waren over de diverse republieken. Dit plan kon geen werkelijkheid worden zonder het opbreken van Joegoslavië en de annexatie van een derde van Kroatië en tweederde van Bosnië-Herzegovina – inclusief de etnische zuivering van niet-Serviërs.
Toen Kosovo, Vojvodina en Montenegro eenmaal opgeslokt waren, bleven Slovenië en Kroatië over. Zij probeerden te onderhandelen over voor hen acceptabele voorwaarden om binnen de federatie te blijven. Een van de voorstellen was dat de federatie de vorm aan zou nemen van een 'vrije unie van democratische staten'. Milosevic wees echter deze en soortgelijke plannen af.
In december 1990 sprak Slovenië zich in een referendum uit voor afscheiding van de federatie. Ook Kroatië neigde steeds meer naar onafhankelijkheid. Franjo Tudjman, een stalinistische bureaucraat die zich later schuldig zou maken aan oorlogsmisdaden, werd tot president van de republiek gekozen. In maart 1991 grepen de Serven van de Krajina (grensland) regio van Kroatië de macht in wat een spontane opstand zou zijn. De rebellie stond onder leiding van de nationalistische leider Milan Babic en had de steun van Milosevic. Wapens kwamen van het Joegoslavische Nationale Leger (JNL) dat onder Servische controle stond. De opstand bracht zware schade toe aan de federale eenheid. Omdat Tudjman geen leger had om in stelling te brengen tegen het JNL, probeerde hij via diplomatieke kanalen de situatie te stabiliseren. Hij had echter tegelijkertijd zijn eigen agenda: Bosnië-Herzegovina moest opgebroken worden om een Groot-Kroatië te bewerkstelligen.
In maart 1991 kwamen Milosevic en Tudjman tot de conclusie dat Joegoslavië dood was. Het was nu een zaak voor beiden om, ten koste van Bosnië, hun eigen etnische staat te scheppen. EU-onderhandelaar Lord Carrington kwam tot dezelfde conclusie: 'Toen ik voor het eerst met de presidenten Milosevic en Tudjman sprak, werd het mij duidelijk dat ze het eens waren over een oplossing – de onderlinge verdeling van Bosnië.'

Oorlog
Op 25 mei 1991 verklaarden Slovenië en Kroatië zich officieel onafhankelijk. Op dat moment waren de EU en het westen daar tegenstander van. Twee dagen later viel het JNA Slovenië binnen. Na tien dagen van internationale druk en onverwacht sterk Sloveens verzet moest het JNA zich echter terugtrekken. Omdat deze republiek maar een kleine Servische minderheid telde, had Milosevic slechts beperkte interesse in Slovenië.
In augustus 1991 voerden Servische strijdmachten de eerste etnische zuivering uit in Kijevo in Krajina. Kort daarna fuseerden de milities van Krajina met het JNA. Nadat de Kroatische stad Vukovar (37 procent Servisch, 43 procent Kroatisch) door Servische milities werd beschoten brak er een open oorlog uit. Vukovar werd belegerd en in oktober veroverde het JNA Dubrovnik – een stad die voor 82 procent uit Kroaten bestond. Vukovar viel een maand later. Na wekenlange man-tegen-man gevechten was de stad een grote ruïne. In November 1991 stemden de Bosnische Serviërs, geleid door Radovan Karadzic, voor afscheiding van Bosnië. Na Kroatië was nu ook Bosnië verdeeld. Eind 1991 hadden Servische strijdkrachten het merendeel van hun doelen bereikt. Milosevic riep op tot een staakt-het-vuren en een VN-interventie zodat de frontlinies in zijn voordeel vastgelegd zouden worden.
Kroatië had een derde van zijn grondgebied verloren. Er waren duizenden doden en een half miljoen Kroatische vluchtelingen. Begin december 1991 bezocht Tudjman Bonn om erkenning door de EU te vragen. Een week later verklaarde Duitsland dat als de EU Slovenië en Kroatië niet zou erkennen, het dit unilateraal zou doen.
Twee weken laten later besloten Bosnië-Herzegovina en Macedonië zich onafhankelijk te verklaren. Het was dit, of opgeslokt worden door een Groot-Servië. Op 17 januari 1992 erkende de EU Kroatië en Slovenië, maar niet Bosnië-Herzegovina of Macedonië. In maart 1992 begon de aanval op Bosnië. De volgende drie jaar werd Bosnië verscheurd door Servische en Kroatische strijdmachten. Steden werden gebombardeerd en uitgehongerd. Voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog vond er weer een genocide plaats in Europa. In Srebrenica werden in een paar dagen tijd 7000 islamitische jongens en mannen gedood. 30.000 Bosnische vrouwen werden verkracht. Een kwart miljoen Bosniërs kwamen om, drie miljoen moesten vluchten.

Multiculturele republiek
Er is veel kritiek mogelijk op het Bosnische regime, maar het idee dat er geen verschil was met dat van Tudjman of Milosevic is onzin. Bosnië was met afstand de meest multi-etnische en multiculturele republiek van Joegoslavië. De oorlog was voor Bosnië een overlevingsoorlog, ter verdediging van een multi-etnische samenleving. Dit multi-etnische karakter overleefde de oorlog voor een belangrijk deel. Op elk niveau van de Bosnische staat en strijdmachten waren Kroaten en Serven aanwezig; in het Bosnische leger zelfs tien procent. Gedurende de oorlog waren er 50.000 Serven en 30.000 Kroaten in Sarajevo.
De oorlog eindigde in 1995 toen voor Bosnië eindelijk het tij keerde en het grondgebied begon te heroveren. Opeens werd Milosevic een gesprekspartner voor het westen. Het vredesakkoord van Dayton was het resultaat. Een verdeeld Bosnië werd een VN-protectoraat.
Het uiteenvallen van Joegoslavië was niet het resultaat van het besluit van Duitsland en de EU om Slovenië en Kroatië te erkennen, zoals vaker gesteld is. Dit besluit kwam lang na de invasie van Slovenië en Kroatië door Servische strijdmachten. Natuurlijk probeerden imperialistische staten als Duitsland voordeel uit het conflict te halen, maar dit was niet de beslissende factor.

Kosovo
Na de oorlog in Bosnië begon Milosevic meteen weer een nieuwe – een etnische oorlog tegen de Kosovaarse Albanezen. Gedurende de volgende vier jaar werden 350.000 etnische Albanezen verdreven. De escalerende vluchtelingencrisis werd in 1999 door de NAVO als reden aangevoerd om Servië 78 dagen lang te bombarderen. De Alliantie had eindelijk een rol gevonden in het tijdperk van na de Koude Oorlog, een mogelijkheid om haar superieure militaire macht te demonstreren en haar invloed richting het oosten uit te breiden.
De bombardementen op Servië kwamen tot een einde toen de NAVO en Milosevic het eens werden over een compromis. Kosovo bleef deel uitmaken van Servië en de interventiemacht kwam onder bevel te staan van de VN, niet van de NAVO. De rechten van de Kosovaren werden genegeerd en de Kosovaarse kwestie blijft onbeslist. Maar de problemen op de Balkan kunnen pas worden opgelost als het recht op zelfbeschikking van alle volken in de regio gerespecteerd wordt.
Milosevic zijn einde was niet het gevolg van de NAVO bombardementen maar van protest van het Servische volk. In oktober 2000 brak een massale opstand uit die Milosevic en zijn corrupte kliek verdreef. Zes maanden later werd hij gearresteerd en naar Den Haag gedeporteerd.
Het tribunaal in Den Haag is selectief in wie het vervolgt. Mensen als Tony Blair, Milosevic zijn oude vriend Bill Clinton, Madeleine Albright en Wesley Clark – verantwoordelijk voor een 78 dagen lang bombardement dat duizenden mensen doodde - gaan vrijuit. Het gebruik van verarmd uranium, clusterbommen, het bombarderen van een civiele trein, van de Chinese ambassade en de Servische radio waarbij 16 medewerkers omkwamen – het lijkt er allemaal niet meer toe te doen. Deze mensen kunnen nu weer een beetje rustiger slapen. Met Milosevic zijn ook diens pogingen om hen naar Den Haag te laten komen, om te getuigen over hun misdaden, verleden tijd.

Vertaling en bewerking: Alex de Jong