Milieustrijd en protesten tegen de vernietiging van het natuurlijke milieu zijn schering en inslag in de Balkan. Servië vormt daarop geen uitzondering. Het meest recente en symbolische voorbeeld daarvan is het protest tegen de aanleg van lithiummijnen in het westen van het land. Tijdens onze reis ontmoetten we een activist van het anti-extractivistische collectief Marš Sa Drine in een hotel in het centrum van Belgrado, ver weg van de nieuwsgierige oren van het regime van Vučić.

In de nasleep van de oorlogen in voormalig Joegoslavië en de openstelling van de regio voor internationale markten werden ondergrondse exploratiemissies uitgevoerd om de verschillende beschikbare minerale hulpbronnen in kaart te brengen en te exploiteren. In 2004 ontdekte Rio Tinto [1] in de Jadar-vallei in het westen van het land een nieuw erts, jadarite genaamd, dat rijk is aan mineralen, met name lithium. Dat element staat centraal in de energietransitie van het groene kapitalisme, omdat het nodig is voor de productie van batterijen, die bijvoorbeeld worden gebruikt in elektrische auto's.

Het begin van gewetenloze exploitatie

Na die ontdekking vestigde de multinational zich in de regio, met de vaste intentie om die grondstof, ondanks het ontbreken van een vergunning, zo snel mogelijk te gaan exploiteren. De eerste stap was het aanleggen van boorgaten om de kwaliteit van de afzettingen te testen. Dat was in strijd met de Servische wetgeving die destijds de Jadar-vallei beschermde als een gebied met een hoge agrarische waarde en dat soort werkzaamheden verbood, zelfs als de grondeigenaren toestemming hadden gegeven.

Bovendien raakte Rio Tinto betrokken bij het lokale leven in die landelijke regio door deel te nemen aan sociale groepen voor vrouwen. Hierdoor kon de multinational de publieke opinie voorbereiden met grove propaganda: de infrastructuur zou schoon, modern, futuristisch en volledig ondergronds zijn en geen invloed hebben op het leven van de bevolking. Nog opvallender was dat het water uit de rivieren dat zou worden opgevangen en gebruikt in de chemische processen, er zelfs schoner uit zou komen. Ondertussen kocht het mijnbouwbedrijf geleidelijk de eigendommen van de bewoners op, die ook werden blootgesteld aan de dreiging van toekomstige onteigening door de staat.

De Jadar-vallei bevat tot 90 procent van de lithiumbehoefte van de Europese Unie. Hierdoor is Rio Tinto een voorkeurspartner voor de 27 landen, in het bijzonder voor de Duitse luxeauto-industrie, die bezig is met elektrificatie. De EU wil toegang tot Servisch lithium voor de bevoorrading van de productielijnen van Mercedes. Toch is Duitsland het EU-land met de grootste hoeveelheden lithium. Terwijl de Europese industrie zich opmaakte om de honger van het groene kapitalisme te stillen, verzette de Duitse politieke klasse, onder leiding van de Grünen, zich tegen de exploitatie van lithium op haar grondgebied. Opnieuw worden we geconfronteerd met groen neokolonialisme en de hypocrisie van de EU. Met die investeringen wilde de EU ook haar lithiumvoorziening onafhankelijk maken van met name China.

De schade wordt zichtbaar

Onder druk van de EU kwam er in 2019 vaart in de zaak. Het Servische regime verklaarde de lithiumreserves tot een hulpbron van nationaal belang, waardoor elk bedrijf het recht kreeg om dat materiaal te winnen. Tegelijkertijd begonnen de werkelijke plannen van Rio Tinto duidelijk te worden: de geplande infrastructuur is gigantisch en de afzettingen veel destructiever dan aanvankelijk werd verwacht. Bovendien zal het water uit de rivieren in de vallei worden gemonopoliseerd voor chemische behandelingen om lithium uit jadariet te winnen. Dat is een verpletterende klap voor de lokale bevolking, wier belangrijkste economische activiteit de landbouw is en die daarom afhankelijk is van een gezond milieu en toegang tot irrigatie.

Deze periode markeert een keerpunt in het verzet tegen het project van Rio Tinto, maar niet alleen dat. Aangezien West-Servië rijk is aan grondstoffen, bedreigen honderden winningsprojecten tientallen dorpen, waar al lokale strijd gaande was. Het centrale belang van de landbouw voor de bevolking van de regio verklaart hun gehechtheid aan hun land en hun spontane verzet tegen deze ecocidale projecten en voor het behoud van hun levensomstandigheden. In die context is Marš Sa Drine opgericht, dat heeft bijgedragen aan het samenbrengen van al die strijd, door bewoners, activisten, advocaten, wetenschappers enzovoort bijeen te brengen en verschillende tactieken toe te passen: juridische strijd, het organiseren van massale mobilisaties, het saboteren van bouwplaatsen, enzovoort. Dit met het duidelijke besef dat de strijd niet alleen met juridische middelen kan worden gewonnen.

Eerste reacties

In 2022, met de algemene verkiezingen (presidents- en parlementsverkiezingen) in aantocht, stak het regime de lont in het kruitvat. Het wijzigde de regelgeving inzake onteigening: voortaan kan elk bedrijf, in overeenstemming met de wetswijziging van 2019, bewoners onteigenen om een winningsproject te starten. Als reactie hierop kwam de bevolking van die regio's op grote schaal in actie en organiseerde wegblokkades om haar wijdverbreide afkeuring en woede over die wetswijziging te uiten, die de neokoloniale status van Servië bevestigt, iets wat de inwoners heel goed begrepen.

De hele reeks gebeurtenissen werd opportunistisch gepland door het regime om op alle fronten te winnen: vlak voor de verkiezingsoverwinning kondigde Vučić de intrekking van de maatregelen aan, zonder dat dat werd gevolgd door concrete actie. Op die manier werd een geruststellende boodschap afgegeven aan Rio Tinto en de internationale partners van het regime: winningsprojecten in Servië worden niet bedreigd, behalve dan in retorische zin. Onthullingen van het onafhankelijke journalistennetwerk BIRN (Balkan Investigative Reporting Network) in februari 2023 bevestigen dat: Rio Tinto heeft na 2022 meer dan 1 miljard euro uitgegeven aan het Jadar-project. [2]

Een confrontatie met de autoriteiten

In de zomer van 2024 oordeelde het Servische Constitutionele Hof in het voordeel van Rio Tinto en verklaarde dat de opschorting van het project onwettig was. Dat ontketende een nieuwe golf protesten. Wegen en plattelandsdorpen in de Jadar-vallei werden opnieuw geblokkeerd en tienduizenden mensen demonstreerden in Belgrado. Tijdens die protesten escaleerde de repressie met de arrestatie van veel demonstranten. Van haar kant nam de EU in juni 2025 het project van Rio Tinto op in de Critical Raw Materials Act, een document waarin de strategische prioriteiten van Europa op het gebied van toegang tot grondstoffen worden opgesomd. Het is dus duidelijk dat het voor de EU een uitgemaakte zaak is dat het lithium in Jadar haar toebehoort. [3]

Het massale en niet-aflatende verzet van de inwoners, evenals de overweldigende steun van de rest van de bevolking, heeft Rio Tinto tot nu toe gedwongen om terug te krabbelen en het project te blokkeren. In de maanden die volgden, gekenmerkt door studentenopstanden, creëerden protesten tegen het regime een klimaat van instabiliteit dat investeerders afschrok. In die context kondigde Rio Tinto op 13 november 2025 aan dat het het project voor onbepaalde tijd zou opschorten. Bovendien hebben studenten de strijd opgepakt: er wordt gesproken over het permanent stopzetten van de mijn als onderdeel van hun verkiezingsprogramma tegen Vučić, waarvoor ze zijn geadviseerd door professoren die tegen het project zijn.

Van de kant van het regime valt er uiteraard niets te verwachten. Zoals met alles, maakt Vučić handig gebruik van het Rio Tinto-project om zijn eigen belangen te dienen. De ene keer door een gebaar te maken naar de bevolking – zoals het geval was in 2022 vóór de verkiezingen –, de andere keer door Rio Tinto het lithium uit Jadar op een presenteerblaadje aan te bieden en daarmee de sympathie van de EU te winnen en de unie ertoe te bewegen een oogje dicht te knijpen voor de schendingen van de mensenrechten door Vučić.

De Balkan staat onder intense imperialistische druk vanwege zijn grondstoffen en er worden talrijke projecten overwogen. In die context is verzet tegen Rio Tinto van cruciaal belang en een nederlaag zou de val van de eerste dominosteen kunnen betekenen. Dat vormt een bedreiging voor de hele regio. Omgekeerd zou de regionale impact van die strijd en een mogelijke overwinning de bevolking van de regio kunnen inspireren.

Noten

[1] Rio Tinto is een Brits-Australische multinational waarvan 15 procent van het kapitaal in handen is van het Chinese consortium Chinalco.

[2] Balkan Insight, Februari 2023, 'Rio Tinto Spends Million Euros on Serbian Land since Mine Cancellation´.

[3] Er moet ook worden opgemerkt dat Servië deel uitmaakt van de Horizon-overeenkomsten van de EU, een groep landen waarmee de EU bevoorrechte economische partnerschappen heeft.

Foto: De Jadar-mijn is een nieuw strategisch grondstoffenproject van de EU.

Denis Verstraeten is lid van Gauche Anticapitaliste, onze zusterorganisatie in Franstalig België.

Dit artikel stond op International Viewpoint. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.