Het pensioendrama en de lange nacht van Agnes en Henk heeft de discussie over de toekomst van de vakbeweging weer actueel gemaakt. Nog los van de uitkomst van het onderzoek van Han Noten en Herman Wijfels is het duidelijk dat er veel moet veranderen in in de vakbeweging en dat we op weg moeten naar meer eenheid.

De noodzaak voor verandering binnen de vakbeweging is duidelijk. De arbeidsverhoudingen zijn de laatste 30 jaar grondig verandert. Bedrijven hebben minder vaste mensen in dienst. Er is een grote flexibele schil om het bedrijf heen waar de CAO niet geldt. Grote bedrijven zijn versplinterd, opgesplitst en worden continue gereorganiseerd, ze worden opgekocht, gefileerd en doorverkocht. De één procent rijken van deze wereld heeft het maar druk met die bedrijvenhandel en wordt er steeds rijker van.

FNV buitenspel
De FNV vergrijsd. Het aantal leden wordt niet alleen langzaam kleiner, er komen ook naar verhouding steeds meer gepensioneerde leden in vergelijking met leden met een baan. De vergrijzing gaat in de vakbeweging sneller dan in de rest van de maatschappij. De jongeren die in opstand komen tegen de babyboomers hebben dan ook een punt. Zij zijn degene met de flexibele baantjes en tijdelijke contracten. De scholieren die vakken vullen bij Albert Heijn zijn weerloos tegen willekeur, voor ieder van hen tien anderen. Die jongeren zien dat werk zelf ook als een tijdelijke noodzaak en herkennen zich niet in de vakbeweging. Die verdedigt, terecht, de laatste verworvenheden maar heeft hen weinig te bieden. Ze is immers niet in staat in het offensief te gaan tegen verslechteringen die al zijn doorgevoerd. De vakbeweging is langzaam achteruit aan het verdedigen. We zien dit bij het uithollen van het ontslagrecht, van uitkeringsrechten, van pensioenopbouw, enzovoort. Elke keer wordt er een verslechtering geaccepteerd die geldt voor een nieuwe generatie in ruil voor een CAO die voor steeds minder mensen geldt. Er worden concessies gedaan in de hoop nog grotere verslechteringen tegen te houden. Zo worden verslechteringen slechts uitgesteld. De vakbeweging heeft geen antwoord op de liberalisering. Ze verliest op deze manier langzaam haar legitimiteit. Zowel in de ogen van de jeugd, als in de ogen van de tegenstander; de werkgevers.

Ook politiek komt de vakbeweging steeds meer buitenspel te staan. De financialisering van de economie betekent niet alleen dat beleggers, bankdirecteuren en kredietbeoordelaars bepalen wat regeringen moeten doen. Via de Europese Unie komen er steeds meer mechanismen die de vakbonden buiten spel zetten. Zoals het Euro Plus Pact dat verregaande maatregelen kent als het verslechteren van pensioenen, onder het mom van ‘het aanpassen van de pensioenstelsels aan de gewijzigde bevolkingssamenstelling’.

In de liberalisering van de postmarkt hebben we het allemaal bij elkaar zien komen. Regels vanuit Brussel die dwingen tot het opengooien van de postmarkt; FNV Bondgenoten die de ABVA dwars zat. De door Bondgenoten afgesloten CAO voor parttime postbezorgers en het eindeloze bemiddelen en overleg om zelfs die magere afspraken uitgevoerd te krijgen leidden tot een debacle. Deze CAO diende vooral als schaamlap om echte postbodes te kunnen ontslaan. En nu, anderhalf jaar nadat PostNL (toen nog TNT Post) de 11 duizend voltijds postbodes hun ontslag aankondigde, worden ook de 5000 banen van haar dochter Netwerk VSP geschrapt.

Verantwoordelijkheid nemen
Het tij keren zal lastig zijn maar een andere keuze is er niet. Werkgevers worden steeds brutaler en verwijzen steeds meer naar de ‘eigen verantwoordelijkheid’ van de werknemers. Die moeten zichzelf voorbereiden op het verlies van hun werk, op een slechte gezondheid na 30 jaar ploegendienst en er zelf maar voor zorgen van baan te kunnen veranderen. Ook de bezuinigen van de overheid worden steeds harder. Er is geen sociaal vangnet behalve voor diegenen die ‘echt’ niets anders hebben. En dat worden er steeds minder. Want ook de overheid verwacht dat we onze ‘verantwoordelijkheid nemen’.

Laten we dat dus dan ook maar doen, op onze eigen manier. Niet ieder voor zich maar verantwoordelijkheid nemen voor elkaar. Dat is een boodschap die aanspreekt. Een FNV die zich duidelijk uitspreekt is een FNV die aanhang kan winnen. Dat was zo in de korte tijd dat de gele alternatievenkrant van het FNV verspreid werd met het idee om de rijken te laten betalen voor de crisis. En nog duidelijker in 2005 toen de FNV het kristallisatiepunt werd van het verzet tegen het steeds arrogantere werkgeverskabinet Balkenende. Een vakbond die daarentegen goedpraat dat werkende mensen inleveren om banken uit de schulden te redden is de naam vakbond niet waardig. Agnes Jongerius koketteerde graag met de titel ‘machtigste vrouw van Nederland’. Je ziet een patroon van een vakbondstop en een federatiebestuur die in de eigen wereld van de grote overleggen leven en enkel reageert op wat daar plaatsvindt.

De huidige vakbeweging is een bedrijf geworden en de aangestelde directies in de verschillende bonden sturen hun organisatie ook als zodanig aan. De drijfveer is niet vakbondsmacht maar een meer efficiënt bedrijf. De reorganisatie van de vakbeweging wordt gestuurd door kostenoverwegingen en beschikbare budgetten. Verzet hiertegen is de start geweest van de ‘kloofdichters’, de groep kritische kaderleden en bestuurders die nu de meerderheid vormen in het nieuwe bestuur van de ambtenaren bond Abvakabo.

Het probleem zit hem niet alleen bij de top van de bond en de betaalde bestuurders en het polderen in de SER. Het is ook een verhaal dat geldt voor de vrijwilligers van de bond, voor de kaderleden. Want ook daar wordt vaak de gemakkelijke weg gekozen door iets voor, en niet met, de leden te willen regelen. Het kost meer tijd om mensen werkelijk te betrekken bij verzet tegen reorganisaties maar op de lange termijn levert het meer op. Kaderleden klagen dat afspraken in de CAO niet nageleefd worden terwijl zij juist de sleutel zijn om dit met de leden te controleren. ‘Uitgaan van eigen kracht’ heette dat vroeger.

Tweedeling
Er is een tweedeling in de maatschappij tussen de mensen die regelen en mensen voor wie het geregeld wordt, mensen die de prioriteiten stellen en mensen die zich daar naar moeten schikken. Dat is een tweedeling die dwars door de generaties gaat. Want de zogenaamd kritische jeugd van GroenLinks en D66, de nieuwe managers die als stagiair begonnen zijn, willen maar wat graag de nieuwe regelaars, de nieuwe leiders worden.

Degenen voor wie alles geregeld wordt zijn nu ook onderling verdeeld. Verdeeld door het uitbesteden en het privatiseren, het opkopen en verkopen. Ze schuiven hun problemen op elkaar af. Ze zijn verdeeld door nationalisme en racisme dat verder groeide door uitzichtloosheid en slechte toekomstverwachtingen. Ze kennen elkaar niet, sociale verbanden zijn verbroken. In elk bedrijf wordt de lat steeds hoger gelegd. Met minder mensen en kleinere budgetten moet steeds meer gedaan worden.

Mensen moeten weer zelfvertrouwen krijgen en hun eigen organisatie, hun eigen vakbeweging terugkrijgen. Want er hoeft niets voor ze geregeld te worden, zij kunnen het allemaal zelf regelen. Dat was te zien in de acties in de schoonmaak. Die waren niet alleen voor de schoonmakers een overwinning maar waren ook een voorbeeld dat veel mensen ertoe aanzette om lid te worden van de FNV. De FNV, een club die misstanden aanpakt, dat is nog eens goede werving! Organizing is een belangrijk element in het antwoord dat de vakbond moet geven. Met goede organisatie zoals dat bijvoorbeeld nu vorm krijgt in de schoonmaak en de grote distriebutiecentra van de supermarkten kan veel gewonnen worden. Het is interessant om te zien dat er nieuwe structuren worden opgebouwd. De schoonmakers hebben een schoonmakersparlement waar ze met zijn allen bij elkaar komen. In dat parlement vindt niet alleen formele besluitvorming plaats, het is ook een groep die elkaar kent en bij elkaar betrokken is. Een ongeregeld stel echte mensen, een verademing. Een ‘occupy’ binnen de bond.

Behalve de boodschap moet ook de structuur van de vakbeweging veranderen. De kaderleden uit verschillende sectoren moeten plekken krijgen om met elkaar te spreken en acties op te zetten. Dat kan gebeuren rond concrete initiatieven als het vakbondscafé in Amsterdam. Dat kan gebeuren in regionale samenwerkingsverbanden zoals op grote bedrijventerreinen als de Eemshaven, Schiphol en de chemie in de Rijnmond. Daar kunnen kaderleden en leden bij elkaar komen om echt aan de slag te gaan. Op die manier moeten de barrières tussen bedrijven en sectoren geslecht worden. Daarbij kan het om de CAO gaan, maar ook om protest tegen het regeringsbeleid of steun aan elkaars acties. Zo kunnen ook samenwerkingsverbanden ontstaan met groepen buiten de vakbeweging. Ook de grenzen tussen de bonden moeten geslecht worden. Op een bouwplaats lopen steeds minder echte bouwvakkers rond. Bouwvakkers horen bij FNV Bouw maar alles wat met Elektra, Centrale verwarming, loodgieterswerk et cetera te maken heeft hoort bij FNV Bondgenoten. Door de privatisering komen ook de werkterreinen van Abvakabo FNV en FNV Bondgenoten steeds dichter op elkaar te liggen.

We hoeven voor één FNV niet te wachten op het resultaat van de verkenning van de heren Wijfels en Noten, we kunnen zelf aan de slag. Het leggen van die dwarsverbanden en de mogelijkheid van het opzetten van regionale samenwerkingsverbanden op initiatief van leden zelf was een van de beste kansen op vakbondsvernieuwing die besproken werd op het laatste congres van FNV Bondgenoten. Het is onbegrijpelijk dat een groep kaderleden uit de hoek van de gepensioneerden en vervoer hier tegen waren, alleen maar uit angst dat de manier waarop men het nu in de eigen groep regelt op losse schroeven zou komen te staan. Maar een sterke, verenigde vakbeweging zou daar juist de beste waarborg van zijn. Leden moeten weer centraal staan, het moet weer om vakbondsmacht gaan, tegen de macht van de één procent rijken en managers.