Zonder Fritz Platten (1883-1942) zou de wereldgeschiedenis er anders hebben uitgezien. De Zwitserse communist wordt nu vooral herinnerd als de organisator van de ‘verzegelde trein’ die Lenin en zijn kameraden door Duitsland bracht om deel te nemen aan de Russische Revolutie. Kort daarna redde Platten Lenin waarschijnlijk van een moordaanslag. Net als veel andere communisten werd Platten vermoord door het stalinisme.

Platten werd geboren in een arbeidersgezin en raakte al op jonge leeftijd politiek actief. Als leerling bij het industriële bedrijf Escher Wyss & Cie organiseerde hij wat naar verluidt de eerste staking van dergelijke leerlingen was. Via de ‘Club van Internationale Socialisten’ in Zürich ontmoette Platten kameraden uit Letland. Toen in 1905 de revolutie uitbrak in het tsaristische rijk, vroegen deze aan Platten om pistolen en propagandamateriaal naar Riga in Letland te smokkelen. Platten bleef in Riga en werd in mei 1907 tijdens een politie-inval gearresteerd.

Beschuldigd van lidmaatschap van de illegale sociaaldemocratische partij riskeerde hij acht tot twintig jaar dwangarbeid. Na acht maanden in de gevangenis werd hij ernstig ziek en kwam hij op borgtocht vrij. De borgtocht werd betaald door Lina Hait, de dochter van een welgestelde familie. De twee trouwden enige tijd later. Platten slaagde er uiteindelijk in om Letland te ontvluchten met de hulp van zeelieden die hem verstopten op een schip naar Hamburg. In 1908 keerde Platten, ‘de enige Zwitserse socialist die aan de eerste Russische revolutie had deelgenomen’, terug naar Zwitserland. [1]

Na zijn terugkeer in Zwitserland speelde Platten op verschillende manieren een leidende rol in de socialistische- en arbeidersbeweging. In 1912 riepen arbeiders in Zürich een 24-uurs algemene staking uit als reactie op een poging om stakingsposten te verbieden. Een deelnemer aan de staking beschreef Platten later als ‘onze generaal’, die in de enige nog rijdende taxi van picketline naar picketline reed. Platten speelde ook een belangrijke rol in de landelijke algemene staking van november 1918. De Zwitserse Sociaal-Democratische Partij had toen besloten de eerste verjaardag van de Oktoberrevolutie te herdenken met openbare bijeenkomsten en een manifest. Het manifest, naar verluidt door Platten opgesteld, riep de Zwitserse arbeidersklasse op haar plaats in te nemen in de nieuwe internationale beweging, de bedreigde Oktoberrevolutie te hulp te schieten en haar eigen juk af te werpen.

Dit manifest was voor de gemeente Zürich aanleiding om het leger te vragen zich in de stad te stationeren. Verschillende arbeiders werden neergeschoten toen het leger een demonstratie uiteendreef. Een Sovjetpublicatie uit 1978 was vol lof over hoe Platten, ‘de arbeidersleider die iedereen in Zürich kende’, zogenaamd ‘ongewapend, met trots opgeheven hoofd, moedig het gevaar tegemoet’ naar de soldaten was gelopen om hen te overtuigen het vuren te staken. Na vijf dagen werd de algemene staking afgeblazen. Op het eerste congres van de Communistische Internationale gaf Platten de schuld van het mislukken van de beweging aan de aarzelende houding van de stakingsleiding en haar onwil om op te roepen tot de vorming van een arbeidersmilitie. Voor zijn aandeel in de staking werd Platten veroordeeld tot acht maanden gevangenisstraf. Platten’s laatste belangrijke bijdrage aan de Zwitserse arbeidersbeweging was zijn deelname aan de oprichting van de Zwitserse Communistische Partij.

Platten zat zijn gevangenisstraf pas in 1920 uit, aangezien hij ten tijde van het proces in Rusland verbleef. Het lijkt erop dat Lenins poging om Platten te helpen door A.M. Lezhava, de Volkscommissaris voor Buitenlandse Handel, te vragen hem te benoemen tot de Sovjet-handelsvertegenwoordiger en hem daarmee immuniteit te verlenen, niet is geslaagd. Platten kende Lenin al sinds 1915 en de conferenties van Zimmerwald en Kienthal. De Zwitserse sociaaldemocraten namen niet officieel deel aan de bijeenkomst in Zimmerwald, maar stonden hun leden toe op persoonlijke titel deel te nemen. Platten nam wel deel aan de conferentie van Kienthal in 1916 als vertegenwoordiger van de Zwitserse partij. In beide gevallen steunde hij de revolutionaire linkervleugel.

Na de Februarirevolutie hadden ballingen uit het Russische rijk in Zwitserland het ‘Centraal Comité voor de Terugkeer van Politieke Vluchtelingen uit Rusland in Zwitserland’ opgericht. Dat comité vertegenwoordigde 560 ballingen uit meer dan 10 verschillende organisaties, variërend van anarchisten tot Trotski’s Nashe Slovo-groep, mensjewieken, bolsjewieken en Poale Zion. Het comité vroeg een andere Zwitserse socialist, Robert Grimm, om te helpen bij hun terugkeer naar huis. Grimm, die sympathiseerde met de linkervleugel van de mensjewieken, probeerde van de Voorlopige Regering wettelijke toestemming te verkrijgen voor de terugkeer van de ballingen.

Naarmate de tijd verstreek, werden Lenin en andere radicalen ongeduldig en begonnen ze te vermoeden dat Grimm en de mensjewieken hun terugkeer opzettelijk vertraagden. Daarom vroegen de radicalen Platten om ‘op persoonlijke titel’ te helpen bij het organiseren van hun doorgang door Duitsland. Met de hulp van contacten van Karl Radek, die mee zou reizen, werd met de Duitse autoriteiten overeengekomen dat de ballingen zouden mogen passeren zonder dat er naar hun namen werd gevraagd en dat ‘degenen die doorreizen de bescherming van extraterritorialiteit zouden genieten en niemand het recht zou hebben om tijdens hun reis op enigerlei wijze onderhandelingen met hen aan te gaan’. [2] Platten reisde mee met de ballingen om persoonlijk te garanderen dat ze zich aan de opgelegde voorwaarden zouden houden.

Na deze reis zou Platten nog verschillende keren naar Rusland terugkeren. In 1918 woonden Platten en Lenin een parade van het Rode Leger bij in Petrograd. De auto waarin de twee na de parade reden, werd beschoten tijdens een moordaanslag. Volgens het onderzoeksrapport ‘duwde Platten in een reflex Lenins hoofd naar beneden, en schampte een kogel de hand van Platten die op dat moment bovenop Lenins hoofd lag’.

In 1923 ging Platten werken voor Willi Münzenbergs hulporganisatie Internationale Arbeiterhilfe (IAH). De IAH ondersteunde onder andere de modernisering van de Sovjetlandbouw en Platten werd voorzitter van een landbouwcoöperatie in Nowa Lawa, bestaande uit Zwitserse communisten die naar de Sovjet-Unie waren verhuisd. In de barre omstandigheden in de Wolga-regio slaagde de coöperatie, bedoeld om het potentieel van moderne technieken te tonen, er echter niet in productief te zijn. Het jaar daarop verscheen bij Münzenbergs Neuen Deutschen Verlag Plattens verslag van de beroemde treinreis om beschuldigingen te weerleggen dat Lenin en de andere bolsjewieken als ‘agenten’ van Duitsland hadden gehandeld.

In het begin van de jaren dertig woonde Platten in Moskou, waar hij werkte als vertaler, taaldocent en onderzoeksspecialist voor het Agrarisch Instituut. In 1931 keerde Platten kortstondig terug naar Zwitserland voor wat zijn laatste bezoek zou blijken te zijn. Hij voerde campagne voor de Zwitserse communisten en prees de zogenaamde prestaties van de Sovjet-Unie op het gebied van levensomstandigheden, gezondheidszorg en onderwijs. Zijn partner in die tijd was de Zwitserse communiste Berthe Zimmermann (1902–1937), die in Moskou werkte voor de afdeling Internationale Contacten van de Communistische Internationale. Tijdens de stalinistische terreur werd Zimmermann beschuldigd van spionage en vermoord. Platten weigerde de beschuldigingen tegen zijn vrouw te ondersteunen en werd in maart 1938 zelf gearresteerd. Hij werd veroordeeld tot vier jaar dwangarbeid.

Het exacte voorwendsel voor zijn arrestatie is onduidelijk. Een voormalige student van Platten aan het Instituut voor Vreemde Talen schreef later dat de directeur van het instituut de ‘ontmaskering’ van Platten als Gestapo-spion had bekendgemaakt. Volgens een ander verslag werd de beschuldiging van spionage ingetrokken en werd Platten veroordeeld voor ‘onrechtmatig wapenbezit’; een pistool uit de Burgeroorlog dat hij als aandenken had bewaard. Op basis van het verhaal van een andere gevangene schreef Roy Medvedev in Let History Judge dat Platten inderdaad aanvankelijk werd beschuldigd van spionage voor Duitsland, en dit al sinds 1917; ‘Ondanks wrede martelingen weigerde hij de verklaring te ondertekenen omdat dit een smet op Lenin zou werpen. Uiteindelijk sloten hij en de officier van justitie een compromis: hij zou bekennen dat hij spioneerde voor een ander land dan Duitsland – de Verenigde Staten of Argentinië, mijn bron weet niet meer precies welk land’. [3]

Als buitenlander en iemand met een leidende rol in de pre-revolutionaire beweging behoorde Platten tot verschillende groepen die bijzonder hard werden getroffen door de stalinistische terreur. Hoe dan ook, zijn lot was waarschijnlijk sowieso bezegeld omdat Platten, als voorzitter van de Moskouse ‘Club van Duitse Communisten’, in 1928 zijn steun had uitgesproken voor de Linkse Oppositie, voordat hij gedwongen werd afstand te doen van dit standpunt.

Op 22 april 1942 kwam Platten om in een stalinistisch gevangenkamp in Nyandoma in Noordwest-Rusland. De officiële doodsoorzaak was ‘hartfalen’, een vaak gebruikt excuus. Jaren later werd zijn zoon verteld dat Fritz Platten, de man die het leven van Lenin had gered, daar was doodgeschoten. In 1956 werd Platten gerehabiliteerd en werd een straat in Nyandoma naar hem vernoemd. Op de gedenkplaat werd hij omschreven als een ‘vriend en strijdmakker van Lenin’, maar er werd niet vermeld hoe hij was omgekomen.

Noten

[1] J.F. Anders, ‘Zur Biographie von Fritz Platten’, p. 135 in: Fritz Platten, Die Reise Lenins durch Deutschland im plombierten Wagen, Frankfurt am Main: ISP-Verlag, 1985. Het volgende verhaal is voornamelijk gebaseerd op de biografische schets geschreven door Anders.

[2] Karl Radek, ‘Through Germany in the Sealed Coach’, (1924).

[3] Roy Medvedev, Let History Judge. The Origins and Consequences of Stalinism, Oxford: Oxford University Press, 1989, p. 514.

Dit artikel stond op historical materialism. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.