Manifest voor een rechtvaardige en sociale energietransitie

Op 10 februari lanceerde een collectief van bewegingen, maatschappelijke organisaties, activistische groeperingen dit manifest. Het manifest ‒ een collectieve inspanning van tientallen groepen en individuen in het Zuiden ‒ schetst de tekortkomingen van de status quo en de 'schone energie' aanpak van de rijkere landen in het Noorden bij de overgang van fossiele brandstoffen. Het biedt ook nieuwe visies op een ecosociale overgang en transformatie die rechtvaardig en sociaal zijn en die tegelijkertijd lokaal en internationaal zijn.

‘Oproep aan leiders, instellingen en onze broeders en zusters

Meer dan twee jaar na de uitbraak van de covid-19-pandemie, nog versterkt door de catastrofale gevolgen van de Russische invasie in Oekraïne, zien we een 'nieuw normaal' ontstaan. Deze nieuwe wereldwijde status quo weerspiegelt een verergering van verschillende crises: sociale, economische, politieke, ecologische, biomedische en geopolitieke. Het milieu stort in. Het dagelijks leven is steeds meer gemilitariseerd. De toegang tot goed voedsel, schoon water en betaalbare gezondheidszorg is nog beperkter geworden. Meer regeringen zijn autocratisch geworden. De rijken zijn rijker geworden, de machtigen machtiger en ongereguleerde technologie heeft deze trends alleen maar versneld.

De aanjagers van deze onrechtvaardige status quo ‒ kapitalisme, patriarchaat, racisme, kolonialisme, roofbouw op de natuur en diverse fundamentalismen ‒ verergeren de situatie. Daarom moeten we dringend nieuwe visies op ecosociale overgang en transformatie bespreken en uitvoeren die genderrechtvaardig, regeneratief en sociaal zijn en die zowel lokaal als internationaal zijn.

In dit Manifest voor een rechtvaardige en sociale energietransitie van de volkeren van het Zuiden betogen we dat de problemen van het geopolitieke Zuiden verschillen van die van het Noorden en opkomende machten zoals China. Een onevenwichtige machtsverhouding tussen deze twee sferen blijft niet alleen bestaan als gevolg van een koloniale erfenis, maar heeft zich verdiept als gevolg van een neokoloniale wereldeconomie. In de context van klimaatverandering, groeiende vraag naar energie en verlies van biodiversiteit hebben kapitalistische centra de druk opgevoerd om natuurlijke rijkdommen te ontginnen en een beroep te doen op goedkope arbeidskrachten uit perifere landen. Niet alleen is het bekende winningsparadigma nog steeds van kracht, maar de ecologische schuld van het Noorden aan het Zuiden groeit.

Nieuw op dit moment is de 'energietransitie' van het Noorden naar schone energie, waardoor het Zuiden nog meer onder druk is komen te staan om kobalt en lithium te produceren voor de hightech batterijproductie, balsahout voor windturbines, grond te leveren voor grote zonneparken en nieuwe infrastructuur voor mega waterstof-projecten. Deze afbouw van CO2 uitstoot van de rijken, een exportgericht proces dat wordt aangestuurd door grote ondernemingen, is gebaseerd op een nieuwe fase van milieu-onteigening van het Zuiden, die het leven van miljoenen vrouwen, mannen en kinderen treft, om nog maar te zwijgen van het niet-menselijke leven. Vrouwen, vooral in agrarische samenlevingen, behoren tot de zwaarst getroffenen. Op die manier is het Zuiden opnieuw een opofferingszone geworden, een vindplaats van zogenaamd onuitputtelijke hulpbronnen, voor de landen van het Noorden.

Een prioriteit voor het Noorden is het veiligstellen van mondiale bevoorradingsketens, met name voor kritieke grondstoffen en het voorkomen dat bepaalde landen, zoals China, de toegang monopoliseren. Zo hebben de ministers van Handel van de G7 onlangs opgeroepen tot een 'verantwoordelijke, duurzame en transparante' toeleveringsketen voor kritieke mineralen door middel van internationale samenwerking en financieel beleid, met inbegrip van de handel in milieugoederen en -diensten in het kader van de WTO. Het Noorden heeft aangedrongen op meer handels- en investeringsovereenkomsten met het Zuiden om in zijn behoefte aan hulpbronnen te voorzien, met name die voor de 'energietransitie'. Deze overeenkomsten, bedoeld om belemmeringen voor handel en investeringen te verminderen, beschermen en vergroten de macht en rechten van ondernemingen door staten te onderwerpen aan mogelijke rechtszaken in het kader van mechanismen voor geschillenbeslechting tussen investeerders en staten (ISDS). Het Noorden gebruikt deze overeenkomsten om de energietransitie te controleren en een nieuw groen kolonialisme te creëren.

Ondertussen zijn de zuidelijke regeringen in de schuldenval gelopen, door geld te lenen om grootschalige industrieën en landbouw te bouwen om het Noorden te bevoorraden. Om deze schulden af te lossen, voelden regeringen zich genoodzaakt nog meer hulpbronnen uit de grond te halen, waardoor een vicieuze cirkel van ongelijkheid en vernietiging ontstond. Vandaag de dag heeft de verplichting om af te stappen van fossiele brandstoffen, zonder dat de productie of het verbruik in het Noorden noemenswaardig afneemt, de druk om deze natuurlijke hulpbronnen te exploiteren alleen maar vergroot. Bovendien heeft het Noorden, terwijl het zijn eigen energietransitie voortzet, weinig meer dan lippendienst bewezen aan zijn verantwoordelijkheid om zijn historische en groeiende ecologische schuld aan het Zuiden aan te pakken.

Kleine veranderingen in de energiematrix volstaan niet. Het hele energiesysteem moet worden omgevormd, van productie en distributie tot consumptie en afvalverwijdering. Het vervangen van verbrandingsauto's door elektrische voertuigen is onvoldoende, omdat het hele individualistische vervoersmodel moet worden veranderd, waarbij het energieverbruik wordt verminderd en duurzame collectieve en openbare mobiliteitsopties worden bevorderd.

Op die manier moeten de verhoudingen rechtvaardiger worden, niet alleen tussen landen in het centrum en in de periferie, maar ook binnen landen tussen de elite en de bevolking. Corrupte elites in het Zuiden hebben ook meegewerkt aan dit onrechtvaardige systeem door te profiteren van de extractie, mensenrechten- en milieuactivisten te onderdrukken en de economische ongelijkheid te bestendigen.

De oplossingen voor deze onderling samenhangende crises zijn niet alleen technologisch, maar vooral ook politiek van aard.

Als activisten, intellectuelen en organisaties uit verschillende landen van het Zuiden roepen we degenen die veranderingen teweegbrengen uit verschillende delen van de wereld op om zich in te zetten voor een radicale, democratische, mondiale rechtvaardigheid, genderrechtvaardigheid, interculturele, regeneratieve en sociale eco-sociale transitie die de energiesector en de industriële en agrarische sectoren, die afhankelijk zijn van grootschalige energie-input, transformeert. Volgens de verschillende bewegingen voor klimaatrechtvaardigheid is 'transitie onvermijdelijk, maar rechtvaardigheid niet'.

Er is nog tijd om een rechtvaardige en democratische overgang in gang te zetten, die de (neo-)koloniale betrekkingen tussen het Noorden en het Zuiden ontmantelt. We kunnen het neoliberale economische systeem achter ons laten in een richting die het leven in stand houdt, sociale rechtvaardigheid combineert met ecologische rechtvaardigheid in plaats van ze met elkaar te laten concurreren, egalitaire en democratische waarden verenigt met een holistisch en veerkrachtig sociaal beleid en een ecologisch evenwicht herstelt dat nodig is voor een gezonde planeet. Maar daarvoor hebben we meer politieke verbeelding nodig en meer utopische visies op een andere samenleving die sociaal rechtvaardig is en zowel diversiteit als ons gemeenschappelijke planetaire huis respecteert.

De energietransitie moet deel uitmaken van een alomvattende visie die radicale ongelijkheid bij de verdeling van energiebronnen aanpakt en energiedemocratie bevordert. Ze moet niet meer de nadruk leggen op grootschalige instellingen (bedrijfslandbouw, grote energiebedrijven) en op marktgerichte oplossingen. Daartegenover moet de veerkracht van het maatschappelijk middenveld en maatschappelijke organisaties worden versterkt.

Daarom stellen we de volgende 8 eisen:

1. We waarschuwen dat een energietransitie onder leiding van megaprojecten van ondernemingen, afkomstig uit het Noorden en aanvaard door talrijke regeringen in het Zuiden, de uitbreiding impliceert van offerzones in het Zuiden, het voortbestaan van koloniale erfenissen, patriarchaat en de schuldenval. Energie is een elementair en onvervreemdbaar mensenrecht en energiedemocratie moet ons doel zijn.

2. We roepen de volkeren van het Zuiden op om de valse oplossingen te verwerpen die gepaard gaan met nieuwe vormen van energiekolonialisme, nu in naam van een 'groene' overgang. We doen een uitdrukkelijke oproep om de politieke coördinatie tussen de volkeren van het Zuiden voort te zetten en tegelijkertijd te streven naar strategische allianties met kritische sectoren in het Noorden.

3. Om de verwoestingen van de klimaatcrisis te beperken en een rechtvaardige en sociale eco-sociale overgang te bevorderen, eisen we de terugbetaling van de ecologische schuld. Dat betekent, in het licht van de onevenredige verantwoordelijkheid van het Noorden voor de klimaatcrisis en de ecologische ineenstorting, de daadwerkelijke invoering van een compensatiesysteem voor het Zuiden. Dat systeem moet een aanzienlijke overdracht van middelen en passende technologie omvatten en de kwijtschelding van de staatsschuld van de landen van het Zuiden met zich meebrengen. We steunen een beleid van herstelbetalingen voor verliezen en schade die inheemse volkeren, kwetsbare groepen en lokale gemeenschappen hebben geleden als gevolg van mijnbouw, grote dammen en vuile energieprojecten. We steunen ook de strijd voor de legalisering en het herstel van de collectieve grondgebieden van inheemse volkeren overal ter wereld.

4. We verwerpen de uitbreiding van de koolwaterstofgrens in onze landen ‒ via fracking en offshore projecten ‒ en we verwerpen het hypocriete discours van de Europese Unie, die onlangs aardgas en kernenergie tot 'schone energie' heeft verklaard. Zoals al aangegeven in het Yasuní-initiatief in Ecuador in 2007, een idee dat nu door veel sociale sectoren en organisaties wordt gesteund, streven we ernaar de fossiele brandstoffen in de grond te laten zitten en de sociale- en arbeidsvoorwaarden te scheppen die nodig zijn om het extractivisme op te geven en naar een post-fossiele brandstoftoekomst toe te werken.

5. Evenzo verwerpen we groen kolonialisme in de vorm van landroof voor zonne- en windmolenparken, de ongedifferentieerde winning van zeldzame mineralen en de bevordering van technologische 'oplossingen' zoals blauwe, groene en grijze waterstof. Afsluiting, uitsluiting, geweld, inmenging en insluiting hebben de vroegere en huidige energiebetrekkingen tussen Noord en Zuid gekenmerkt en zijn niet aanvaardbaar in een tijdperk van ecosociale overgang.

6. We eisen de effectieve bescherming van natuur- en mensenrechtenverdedigers, in het bijzonder van inheemse volkeren en vrouwen die in de frontlinie staan van het verzet tegen het extractivisme.

7. Het uitbannen van energiearmoede in landen in het Zuiden moet een van onze fundamentele doelstellingen zijn, evenals van energiearmoede in delen van het Noorden, door middel van alternatieve, gedecentraliseerde en eerlijk verdeelde projecten voor hernieuwbare energie die eigendom zijn van en beheerd worden door gemeenschappen.

8. We veroordelen internationale handelsovereenkomsten die landen straffen die de winning van fossiele brandstoffen aan banden willen leggen. We moeten een einde maken aan het gebruik van handels- en investeringsovereenkomsten die door multinationale ondernemingen worden gecontroleerd en die uiteindelijk verdere extractie bevorderen en een nieuw kolonialisme versterken.

Ons ecosociale alternatief bouwt voort op talloze gevechten, strategieën, voorstellen en gemeenschapsinitiatieven. Ons manifest sluit aan bij de doorleefde ervaring en kritische perspectieven van boeren, inheemse volkeren en andere lokale gemeenschappen, vrouwen en jongeren in het hele Zuiden. Het is gebaseerd op werk over natuurrechten, buen vivir, vivir sabroso, sumak kawsay, ubuntu, swaraj, de commons, de zorgeconomie, agro-ecologie, voedselsoevereiniteit, post-extractivisme, pluriverse, autonomie en energiesoevereiniteit. Bovenal roepen we op tot een radicale, democratische, sociale, gender-rechtvaardige, regeneratieve en integrale eco-sociale overgang.

In navolging van het Ecosociaal en Intercultureel Pact van het Zuiden stelt dit Manifest een dynamisch platform voor dat je uitnodigt om je aan te sluiten bij onze gezamenlijke strijd voor transformatie door collectieve visies en oplossingen te helpen creëren.’

Eerste ondertekenaars:

Actrices Argentinas
Censat Agua Viva-Amigos de la Tierra Colombia
Consumers Association of Penang
Ecosocial and Intercultural Pact of the South
Extinction Rebellion Medellín
Focus on the Global South
Friends of the Earth Malaysia
Global Justice Now
Global Tapestry of Alternatives
Greenpeace
Grupo Socioambiental Lotos
Health of Mother Earth Foundation
Peoples Response Network
Seminario permanente Re-Evolución de la Salud
Third World Network
War on Want
WoMin

Klik hier om dit manifest te onderschrijven met uw handtekening.

Dit artikel stond op Pacto Ecosocial e Intercultural del Sur. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.

Soort artikel

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a href hreflang> <em> <strong> <cite> <blockquote cite> <code> <ul type> <ol start type> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Web- en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
pagetoptoptop