Verslag vanuit Portugal over de algemene verkiezingen van 18 mei, waarbij rechts en vooral de neofascistische partij Chega hun steun hebben vergroot.

Onthoudingen 35,63 procent, 2,3 procent ongeldige en blanco stemmen, dat wil zeggen 62 procent geldige stemmen van geregistreerde kiezers. Er zijn 116 zetels nodig voor een meerderheid, wat geen enkele partij heeft gehaald. Alle rechtse partijen hebben samen 160 zetels. Alle linkse partijen (PS plus links van PS) samen hebben 69 zetels. Vier zetels moeten nog worden verdeeld.

In het restaurant waar we naar de eerste resultaten keken, hief de grote Portugese familie naast ons nauwelijks hun hoofd op van hun bord met heerlijke gefrituurde bacalhao. Ook het personeel leek niet echt geïnteresseerd. Dat is wel te begrijpen. Dit waren de derde verkiezingen in evenveel jaar en de laatste twee waren uitgelokt door corruptieschandalen rond eerst de premier van de Socialistische Partij (PS) en vervolgens Montenegro, de zittende leider van de Democratische Alliantie (AD).

Enkele jaren geleden werd de PS-regering aan de macht gehouden door de belangrijkste linkse partijen, die een aantal arbeidersvriendelijke maatregelen doorvoerden. Sindsdien hebben centrumrechtse en centrumlinkse regeringen vergelijkbare bedrijfsvriendelijke programma's uitgevoerd. De gezondheidszorg is ondergefinancierd, de pensioenen zijn gekort en de huisvestingscrisis is verslechterd.

Misschien wel de grootste winnaar van de avond was de neofascistische partij Chega (Genoeg) onder leiding van voormalig sportcommentator Ventura. Zij heeft evenveel zetels behaald als de PS. Toen deze historische uitslag bekend werd gemaakt, hingen er nog steeds posters voor de verschillende vieringen van de revolutionaire opstand van 1974, die een einde maakte aan de langste fascistische dictatuur van Europa. Chega staat niet kritisch tegenover dat regime en steunt de Anjerrevolutie niet.

Net als de partijen van Farage, Meloni en Le Pen is anti-migrantenracisme hun belangrijkste mobiliserende thema. Chega wil migranten weg hebben. Ze zijn ook tegen abortus, gender- en LHBTQ-rechten en het idee van klimaatneutraliteit. Sinds ons laatste bezoek hier tien jaar geleden is het opvallend hoe divers de grote steden zijn geworden. De immigratie uit voormalige koloniën en andere delen van de wereld is in die periode versneld. Het valt op hoeveel laagbetaalde banen in de beveiliging en horeca door zwarte mensen worden gedaan.

Veel van de propaganda van Chega is ook gebaseerd op een populistische afwijzing van de gevestigde partijen. Een van hun posters had als slogan: '50 jaar en nog steeds dezelfde oude garde, geef ons een kans'. In de ogen van veel kiezers is de partij niet besmet door regeringsverantwoordelijkheid. De huidige centrumrechtse coalitie heeft een veto uitgesproken op elke overeenkomst met Chega. Zoals we in Groot-Brittannië en Frankrijk hebben gezien, neemt de gevestigde politiek uiteindelijk het beleid van Chega over. Tijdens de campagne heeft AD dan ook beloofd tienduizenden migranten het land uit te zetten.

Het zal interessant zijn om te zien of de regeringscoalitie het cordon sanitaire handhaaft of tot een akkoord komt met Chega. Als er een verandering komt in het leiderschap van de PSD, zou dat kunnen gebeuren, aangezien er binnen de partij stemmen opgaan voor een akkoord.

De AD heeft haar aandeel met meer dan 3 procentpunten vergroot en tien extra zetels gewonnen, maar heeft nog steeds geen absolute meerderheid – er ontbreken 27 zetels. De steun die zij kan krijgen van het neoliberale, pro-zakelijke Liberaal Initiatief (IL) is niet voldoende, aangezien die partij slechts één zetel heeft gewonnen en nu negen zetels heeft. De juniorpartner van de AD, de CDS, is uitgehold door de opkomst van Chega.

Maar omdat de AD meer steun heeft gekregen en als grootste partij als winnaar wordt gezien, is haar positie sterker geworden en zal ze waarschijnlijk als minderheidsregering blijven. Toch hangt haar toekomst af van het feit of de PS en Chega geen motie van wantrouwen indienen. Dat was precies wat deze verkiezingen heeft veroorzaakt. De politieke situatie is dus nog steeds best onzeker.

Toen een paar jaar geleden de progressieve overeenkomst tussen de PS-regering en de twee belangrijkste radicale partijen, de communisten en het Links Blok (BE), uit elkaar viel, ging de PS-leiding ervan uit dat ze met een absolute meerderheid kon winnen en regeren. Er hoefde geen overeenkomst te worden gesloten met partijen links van haar. Die strategie is mislukt, aangezien ze Chega maar nipt heeft verslagen. De steun van de PS voor financiële orthodoxie en een partnerschap met het bedrijfsleven heeft haar traditionele achterban niet enthousiast gemaakt. De terugkerende corruptieschandalen hebben haar achterban nog verder van haar vervreemd.

Dankzij een redelijk goed functionerend stelsel van evenredige vertegenwoordiging hebben partijen links van de PS, of ze nu revolutionaire of groene wortels hebben, kans op democratische vertegenwoordiging in de instellingen. Dat betekent ook dat alle partijen over enige middelen beschikken om hun boodschap tijdens verkiezingen over te brengen. Overal hangen posters van alle groeperingen. Ook op tv krijgen de kleine partijen de kans om zich te laten horen.

Dat lost echter niet het politieke probleem op van het opbouwen van een ecosocialistisch alternatief voor het failliete leiderschap van de PS. De stemmen links van de PS werden verdeeld over vier partijen.

Bij deze verkiezingen is de steun voor het Links Blok aanzienlijk gedaald. In het verleden schommelde die rond de tien procent en deed de partij het regelmatig beter dan traditioneel communistisch links. Het lijkt erop dat een deel van haar steun is overgegaan naar Livre (Vrij), een partij die is opgericht door een voormalig BE-leider, Rui Tavares. Ecologische kwesties waren een van de redenen voor die splitsing. Zijn groep heeft zich niet aangesloten bij de radicale linkse fractie (GUE) in het Europees Parlement, maar zit bij de Groenen. Haar oriëntatie is minder kritisch ten opzichte van de EU dan die van het Links Blok, zoals bleek uit een van de tv-debatten.

Een van de strategische vragen voor de toekomst is hoe de linkse krachten – die nog steeds meer dan tien procent van de kiezers vertegenwoordigen – zich kunnen verenigen om een ecosocialistisch verzet tegen rechts en de fascisten op te bouwen en een alternatief voor de PS te ontwikkelen.

Dit artikel stond op Anti Capitalist Resistance. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.