Sommige organisaties en individuele commentatoren binnen de beweging omschrijven Andy Burnham als ‘Starmer-continuïteit’, ‘Starmer 2.0’ of gebruiken de uitdrukking ‘nieuwe baas, dezelfde als de oude baas’. Zijn toespraak op het congres en zijn optreden sinds zijn aantreden tonen aan dat dit soort analyse kortzichtig is en geen rekening houdt met belangrijke veranderingen in de politieke conjunctuur. Die veranderingen hebben tot gevolg dat links vandaag de dag op een tactisch andere manier moet optreden.

Terwijl we deze regels schrijven (5-10-26), enkele dagen na een toespraak op het congres die zowel door de mainstream media als door het grootste deel van de Labour-beweging als ingrijpend werd beschouwd, hebben we weer een ommezwaai in het beleid van Starmer gehoord – jury’s zullen niet worden afgeschaft. Mensen de mogelijkheid ontnemen om voor een juryrechtspraak te kiezen, was een aanval op een van de fundamentele democratische rechten waarvoor vorige generaties zo hard hebben gestreden. David Lammy en andere handlangers van Starmer hadden die reactionaire verandering verdedigd alsof het slechts een technische maatregel was om de enorme achterstand bij de rechtbanken weg te werken.

Herstel van juryrechtspraak

Toegegeven, die beslissing is geen beslissende uitdaging voor het kapitaal of zijn staat, maar ze heeft wel een praktisch, concreet effect op ons vermogen om ons te organiseren en actie te ondernemen. Milieu- en Palestina-activisten zijn de afgelopen jaren bij verschillende gelegenheden vrijgesproken of kregen een mildere straf toen ze gebruik maakten van hun recht op een juryrechtspraak. Een gewone groep van onze gelijken heeft vaak een beter gevoel voor rechtvaardigheid dan een rechter die zijn hele leven door het establishment is opgevoed om de status quo te verdedigen.

We juichen deze ommezwaai van Labour toe, die tot op zekere hoogte het gevolg is van de georganiseerde ophef onder advocaten en progressieve krachten in het algemeen, zowel binnen als buiten de Labour-beweging. Het zou ons moeten inspireren om te blijven campagnevoeren om Burnham te dwingen een einde te maken aan het schadelijke en steeds gênantere verbod op Palestine Action. Volgens Novara Media waren er op het congres maar weinig Labour-leden, zelfs in de leiding, die bereid waren het verbod openlijk te verdedigen. Zelfs Yvette Cooper, een van de opstellers ervan, sprak zich er niet voor uit.

Betekent dit dat we een semi-Corbynistische periode ingaan? Denken we dat de regering van Burnham een vergelijkbare uitdaging zal vormen voor de belangen van het kapitaal als het Labour-manifest van 2017? Moeten we ons allemaal weer bij Labour aansluiten? Zeker niet.

Zelfs het progressieve beleid dat in zijn toespraak werd voorgesteld, is nog steeds slechts een belofte en de daadwerkelijke financiering van een nationale zorgdienst, het huisvestingsprogramma, de opleidings- en banengarantie voor jongeren van 16 tot 24 jaar en de publieke ‘controle’ over nutsbedrijven is nog lang niet geregeld. Veel daarvan ligt nog ver in de toekomst.

Echte verlichting van de torenhoge energieprijzen en de crisis in de kosten van levensonderhoud is er nog niet gekomen, ondanks enkele kleine maatregelen zoals het afschaffen van de btw op energierekeningen. Reform en de Tories zullen op dergelijke punten hard aanvallen. Het afschaffen van de ‘Triple Lock’ voor pensioenen speelt hen nu al in de kaart.

Veranderende politieke situatie

Zowel het algemene beleid als de hoopvolle sfeer van hun presentatie zorgen echter voor een verschuiving in de politiek. Sommige linkse mensen bagatelliseerden de ‘Burnham-opleving’ in de peilingen, maar nu kan niemand de feiten nog ontkennen. Ruim een jaar lang had Reform gemiddeld een voorsprong van wel tien punten op Labour. Deze maand ligt Labour iets voor en wint het tussentijdse verkiezingen. Reform stagneert en zijn concurrenten aan de rechter- en extreemrechtse kant winnen stemmen terug. De opleving treft ook de Groenen, die in de peilingen zijn gedaald tot ongeveer 10 procent of minder.

Een paar maanden geleden leek het erop dat we een Reform-regering of een Reform/Tory-coalitie zouden krijgen. De laatste prognoses wijzen op een hangende meerderheid voor Labour. Je moet je afvragen of dat ook zo zou zijn geweest als Starmer het had gered. Polanski zou in Holborn/St Pancras een veel betere kans hebben gehad als Starmer nog aan het roer had gestaan. Prognoses suggereren dat hij een respectabele score zal behalen, maar zal verliezen.

We kunnen een comeback van Reform niet uitsluiten – hun kas is goed gevuld en ze geven zeven duizend pond per dag uit aan sociale media. Het Burnham-project zou wel eens kunnen mislukken onder de druk van een economische crisis en/of internationale gebeurtenissen zoals de Amerikaanse agressieoorlog in het Midden-Oosten. Recente berichten over de manier waarop het lokale economische succesverhaal van de burgemeester van Manchester werd gefinancierd door de investering uit Abu Dhabi die verband houdt met de voetbalclub Manchester City, tonen aan dat Burnham geen engeltje is als het gaat om partnerschappen met het grootkapitaal. Het volledige verhaal moet nog aan het licht komen en hij heeft al een misstap begaan door de financiële malversaties van City schijnbaar te bagatelliseren.

We mogen de zeer ernstige gevolgen van een extreemrechtse/rechtse regering voor de arbeidersbeweging niet onderschatten. Om nog maar te zwijgen van de vergeldingsmaatregelen die zouden worden genomen tegen vluchtelingen, migranten en de zwarte, Aziatische en islamitische gemeenschappen. Natuurlijk bagatelliseren sommige mensen aan de linkerkant altijd de verschillen tussen regeringen – of het nu Labour, de Conservatieven of extreemrechts betreft – dus voor hen is de nieuwe regering-Burnham niet zo belangrijk.

Hoe activisten reageren

We moeten ook eerlijk zijn over de invloed van Burnham op wat we de bredere voorhoede van de beweging zouden kunnen noemen – de mensen die de vakbonden in de praktijk draaiende houden, de campagnevoerders tegen bezuinigingen in de gemeenschap, degenen die democratische rechten verdedigen en natuurlijk de solidariteitsbeweging met Palestina.

Als je met die activisten praat – die meestal geen lid zijn van linkse organisaties – hebben ze niet per se grote illusies over Burnham, aangezien ze zijn verleden kennen. Velen zijn nieuwe leden van de Groenen. Maar ze steunen wel een aantal van die nieuwe beleidsmaatregelen en zijn het eens met het algemene kader om 40 jaar neoliberalisme aan te vechten en zelfs beperkte publieke controle over de markt terug te winnen. Ze voelen een sprankje hoop. Gezien de decennia van nederlagen en de zwakheden van radicaal links is het begrijpelijk dat die stemming heerst.

Het is belangrijk om samen te werken met die activisten terwijl ze campagne voeren om Burnham te dwingen zijn nieuwe beloften na te komen. Dat is waar de tactiek van het verenigd front om draait: het opbouwen van antikapitalistische en ecosocialistische invloed. Als het eerste wat je tegen die activisten zegt is dat Burnham gewoon weer een verrader is, dat al zijn beleidsmaatregelen een truc en tijdverspilling zijn, dan verdraai je niet alleen de werkelijkheid, maar slaag je er ook niet in om contact met hen te maken.

De grenzen van labourisme

Dat betekent niet dat we onze meningsverschillen met de strategie van het labourisme verbergen. Die steunt uitsluitend op electorale macht en het bedingen van concessies bij het kapitaal. Je kunt dergelijke meningsverschillen aan de orde stellen binnen de gezamenlijke strijd om significante veranderingen te bewerkstelligen op het gebied van zorg, huisvesting, banen en publieke controle over de markt. Wij leggen uit dat de verandering altijd beperkt zal blijven, tenzij je het systeem zelf aanvecht, totdat je binnen de instellingen, op de werkplekken en in de gemeenschappen een krachtsverhouding opbouwt die een beslissende breuk met het kapitaal kan afdwingen.

Een linkse krant, Counterfire, had een voorpagina waarop alleen de ‘terugtrekkingen’ van Burnham werden opgesomd. Er is niets mis mee om zijn terugtrekkingen uit eerdere standpunten aan de kaak te stellen. Er werd echter geen onderscheid gemaakt tussen terugtrekkingen en radicale meningsverschillen met de vroegere lijn van Starmer. Zo zijn er bijvoorbeeld op het gebied van gemeentelijke en andere woningen veranderingen doorgevoerd, onder meer in de juridische stappen die gemeenten kunnen nemen en in wat woningcorporaties moeten doen. Vervolgens wordt beweerd dat hij is teruggekrabbeld op het gebied van klimaatneutraliteit en kieshervorming, wat in beide gevallen onjuist is, zelfs als je denkt dat hij later misschien nog een ommezwaai maakt. Verwachten ze soms dat je kiesstelsels vrijwel onmiddellijk kunt veranderen? Dat soort benadering maakt het veel moeilijker om een bredere laag activisten bij de beweging te betrekken.

Het is duidelijk dat een kleiner aantal activisten waarmee we samenwerken al zeer kritisch staat tegenover Burnham en het ‘Labourisme’ en zich direct aangetrokken kan voelen tot radicalere linkse politiek. Socialisten voeren met hen een apart, ander gesprek.

De reacties op de toespraak binnen Labour en onder de vakbondsleiding waren over het algemeen positief. Labour Hub heeft een uitgebreid overzicht. Mensen waren positief, maar niet onkritisch. Daniel Kebede, de leider van de lerarenvakbond NEU, zei dat er middelen nodig zijn en dat er een einde moet komen aan de versnippering van scholen door academisering. De meeste anderen waren het niet eens met het terugbrengen van de ‘triple lock’ naar een ‘double lock’. Er zijn ook nog geen aanwijzingen voor een golf van mensen die lid worden van of terugkeren naar Labour.

Die activisten zeggen echter dat links eindelijk het voortouw neemt, of in ieder geval weer deelneemt aan het debat op een manier waarop ze onder Starmer werden buitengesloten. De retoriek van Burnham kan uiteraard de illusie wekken dat hij echte verandering teweeg kan brengen, maar ze kan activisten ook opnieuw mobiliseren en debatten op gang brengen waaraan de linkervleugel van de beweging kan deelnemen. Het zou voor hem wel eens moeilijk kunnen worden om een achterban in toom te houden die verandering wil.

Deelnemen aan nieuwe debatten

Voor mensen aan de linkerkant is deze verandering in het debat iets wat we met beide handen moeten aangrijpen. We willen een discussie voeren over een nationale zorgdienst die gratis is op het moment van gebruik en wordt betaald uit de algemene belastingopbrengsten. Natuurlijk zou onze bijdrage erin bestaan het belang te benadrukken dat de mensen die zorg ‘ontvangen’ de grootst mogelijke autonomie en zeggenschap hebben. We zouden lokale democratische participatie willen van ouderen, jongeren of mensen met een beperking die gebruikmaken van de dienst, samen met het personeel, om het systeem te beheren en zo de hoogste kwaliteit te bereiken. Dat soort discussies zijn veel gemakkelijker te voeren als de agenda al draait om een financiering naar het voorbeeld van de NHS, in plaats van de huidige geprivatiseerde chaos.

We willen dat hedgefondsen en particuliere bedrijven volledig uit het systeem worden verwijderd. Op dit moment is het onduidelijk of de gratis zorg via een van die profiteurs zou worden ‘uitbesteed’. Burnhams idee van publieke zeggenschap kan ertoe leiden dat particulier kapitaal via de voordeur weer binnenkomt.

Een ander belangrijk beleidsvoorstel betrof de overgang naar een eerlijker kiesstelsel op basis van evenredige vertegenwoordiging. Dat zou in het volgende verkiezingsprogramma worden opgenomen na een rapport van een commissie. De meeste serieuze mensen aan de linkerkant erkennen dat het huidige systeem een enorm voordeel geeft aan de gevestigde partijen en het voor nieuwere stromingen moeilijker maakt om te groeien. Het is een van de belangrijkste redenen geweest waarom het voor de Groenen zo moeilijk is geweest om eerlijk vertegenwoordigd te worden en voor socialistische partijen links van Labour om door te breken.

Steun voor evenredige vertegenwoordiging

Zowel als socialisten die een alternatief voor het Labourisme willen, als als consequente democraten moeten we campagne voeren voor die verandering. Ons standpunt moet gericht zijn op het eerlijkste systeem van evenredige vertegenwoordiging en niet op de zeer beperkte versie waarover we laatst in een referendum hebben gestemd. We moeten volledig deelnemen aan elke raadpleging of gezamenlijke campagne voor een eerlijk kiesstelsel. Het afdoen met het argument dat ‘de echte strijd niet bij verkiezingen ligt’, is verkeerd.

Natuurlijk leidt het hebben van een evenredig kiesstelsel op zich niet tot een links alternatief voor Labour. De evenredige kiesstelsels in Italië en Spanje hebben tot op heden niet geleid tot een doorbraak voor links. Toch heb je een kans om invloed uit te oefenen op staatsinstellingen als je in de praktijk een geloofwaardig politiek alternatief kunt opbouwen.

Huisvesting is een ander gebied waar je de feiten achter de retoriek van Burnhams toespraak moet onderzoeken. Zoals Martin Wicks uitlegt in zijn artikel op de website van de Labour Campaign for Council Housing, is slechts 6 procent van de jaarlijkse doelstelling van 300.000 woningen bestemd voor sociale woningbouw. Shelter schat dat er minimaal 90.000 nodig zijn. Zelfs als de nieuwe ‘Help to Buy’-regeling voor starters meer wordt gericht op mensen met een bescheiden inkomen, wordt de oplossing nog steeds gezocht in het stimuleren van het aanbod op de particuliere markt.

Ecologische kwesties ontbreken

Ecologie en het milieu kwamen in de toespraak op het congres nauwelijks ter sprake, behalve indirect toen Burnham zei dat de regering ‘pragmatisch’ moest zijn ten aanzien van boringen in de Noordzee. In feite heeft de regering een geweldige kans om de noodzaak om goede, gekwalificeerde banen voor jongeren te creëren te koppelen aan het tegelijkertijd aanpakken van de groene transitie. In plaats van onbetaalde werkervaring bij Sainsbury’s en in de horeca zouden jongeren kunnen worden opgeleid om de renovatie uit te voeren die nodig is voor onze energie-inefficiënte woningen, of om zonnepanelen of warmtepompen te installeren.

Vreemd genoeg haalde Burnham tijdens zijn toespraak het trieste overlijden van zijn vader aan, niet alleen om terecht de prioriteit van een nationaal zorgstelsel te benadrukken, maar ook om de Britse unie koste wat kost te verdedigen – tegen de oproep van John Swinney van de SNP voor een eventueel referendum over onafhankelijkheid. Het Labourisme is altijd op zijn slechtst als het gaat om het verdedigen van de Unie, de monarchie en het verhogen van de wapenuitgaven. Burnham vormt geen uitzondering op de regel. Op die punten is er geen enkele mogelijkheid tot samenwerking met gedeeltelijk progressief beleid.

De gedurfde koerswijziging inzake de Brexit verraste veel commentatoren. De Brexit is negatief geweest voor werkende mensen. Afgezien van het verlies van het recht om overal in Europa te studeren en te werken, treft een zwakkere kapitalistische economie ons ook – er zijn nog minder banen en er is meer neerwaartse druk op de lonen en de sociale uitgaven. Het kan voor werkende mensen gemakkelijker zijn om vakbonds- en andere banden te smeden als Groot-Brittannië deel uitmaakt van de EU. Belangrijke arbeids- en milieubeschermingsmaatregelen zijn via de EU tot stand gekomen.

De nieuwe verkiezingscoalitie van Burnham

De visie op hoe een winnende verkiezingscoalitie moet worden samengesteld, is nu veranderd ten opzichte van die van McSweeney en Starmer. Ze hadden de neiging om koste wat kost de kiezers van de Reform-partij na te jagen. Burnham ziet – misschien terecht – een electorale meerderheid die serieuze maatregelen wil op het gebied van sociale zorg, meer overheidsregulering van de nutsbedrijven wil, bescherming nodig heeft tegen stijgende kosten van levensonderhoud, het idee van kieshervorming aanspreekt en nauwere banden met Europa wenst. Het is geen onrealistisch project. Hoeveel kiezers van de Groenen of de Lib Dems zouden in kiesdistricten waar ze geen schijn van kans maken, in de verleiding kunnen komen om op Labour te stemmen om dat beleid erdoor te krijgen?

Een toespraak op het partijcongres bestaat slechts uit woorden en beloften, maar bepaalt tot op zekere hoogte wel de politieke stemming. Veel crucialer is de komende begroting, die zal aangeven of de hervormingen geloofwaardig zijn omdat het geld ervoor beschikbaar is. De begrotingsregels waaraan de Labour-leiding zich zo strikt houdt, kunnen ook op een flexibelere manier worden geïnterpreteerd dan onder Starmer. Wijzigingen in de vermogenswinstbelasting of eenmalige belastingen op overwinsten van de banken of energiebedrijven kunnen niet volledig worden uitgesloten. Aan de andere kant zou de begroting belangrijke veranderingen volledig kunnen blokkeren en het momentum van de ‘Burnham-opleving’ tenietdoen.

Alle hoop en veelbelovende nieuwe beleidsmaatregelen zouden ook kunnen worden gedwarsboomd als de internationale economische situatie ernstig verslechtert. De Russische invasie van Oekraïne en de Amerikaanse aanval op Iran zouden nog enkele maanden of zelfs langer kunnen aanslepen. In dat geval zouden de voorgestelde beleidsmaatregelen van het ‘oude Labour’ een veel radicaler kader vereisen, willen ze niet louter herinnerd worden als soundbites uit congres toespraken.

Dave Kellaway maakt deel uit van de redactieraad van Anti*Capitalist Resistance en levert bijdragen aan International Viewpoint en Europe Solidaire Sans Frontières.

Anti*Capitalist Resistance is de zusterorganisatie van de RoodGroene Antikapitalisten in Engeland en Wales. 

Dit artikel stond op Anti*Capitalist Resistance. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.