Deze bijdrage werd geleverd tijdens het panel 'Antiracisme, feminisme en burgerrechten in de strijd tegen het fascisme' op de 1e Internationale antifascistische conferentie voor de soevereiniteit van volkeren, die van 26 tot en met 29 maart 2026 in Porto Alegre, Brazilië, werd gehouden.

Sinds het begin van deze eeuw zien we de opkomst van extreemrechtse, autoritaire en theocratische krachten, die steeds verder radicaliseren in de richting van het fascisme, als ze dat al niet zijn.

Dat vormt een gevaar voor de hele planeet: we zijn getuige geweest van de oorlogen die Rusland in Oekraïne heeft ontketend door zijn imperialistische invasie; de genocidale oorlog van Israël tegen het Palestijnse volk, die sinds oktober 2023 is geïntensiveerd, hoewel deze al decennia aan de gang is; de oorlog in Soedan; de oorlog die gezamenlijk door de VS en Israël wordt gevoerd tegen Iran en Libanon, die ook grote verliezen aan mensenlevens onder de bevolking veroorzaakt en zelfs op scholen voor kinderen is gericht; we hebben Trumps oorlogszuchtige acties en dreigementen gezien in Venezuela, tegen Cuba, tegen Groenland, en zijn oorlog tegen zijn eigen volk en migranten.

Extreemrechts wordt openlijk gekenmerkt door zijn racisme, maar ook door zijn seksisme; dat zijn geen afzonderlijke sferen of ideologieën, maar zijn intrinsiek aan de ideologie van extreemrechts.

Die krachten in de regering brengen een ingrijpende en systemische verschuiving teweeg in de omgang met genderkwesties, waarbij de regulering van het vrouwelijk lichaam en het heteronormatieve gezin centraal staan in hun nationale agenda’s, gebaseerd op een aantal gemeenschappelijke principes:

• Dat vrouwen zich moeten wijden aan het gezin en geen leidinggevende posities in de samenleving mogen bekleden.

• Dat moederschap een plicht is jegens de natie, en geen keuze.

• Dat 'nationale waarden' inhouden dat degenen die 'de ander' vertegenwoordigen – zoals immigranten, moslims en mensen van kleur, of ideeën die worden gezien als afkomstig van elders – worden uitgesloten.

In wezen ontwikkelt extreemrechts een project en een ideologie die zich verzet tegen gender als een sociaal en cultureel construct van het individu, tegen de vrije bepaling van genderidentiteit en tegen de erkenning van genderspecifieke socialisatie. Het pleit voor de naturalisering van gender en verzet zich tegen alle vrijheden op dat gebied, waarbij het zelfs zo ver gaat dat het een frontale aanval lanceert op de sociale wetenschappen en het onderzoek, terwijl het politieke transfobie en antifeminisme inzet.

Dat wordt in de praktijk gebracht in overheidsbeleid dat het recht op abortus beperkt, bijvoorbeeld door Roe vs Wade in de VS ongedaan te maken, het schrappen van elke vorm van buitenlandse hulp die abortus zou kunnen financieren of pro-gezinsbeleid zoals in het Hongarije van Viktor Orbán of het Italië van Giorgia Meloni – privileges voor moeders van grote gezinnen, en natuurlijk anti-LHBTQI-beleid

Tegelijkertijd voeren ze sociaal beleid door op het gebied van lonen, werkzekerheid en openbare diensten dat het vermogen van mensen om een fatsoenlijk leven te leiden ondermijnt, en gezinnen op te voeden met toegang tot gezondheidszorg, onderwijs, huisvesting…

Omgekeerd beweert een diverse groep, bestaande uit rechtse nationalistische politieke partijen en neoliberalen, de rechten van vrouwen te verdedigen. Die uitbuiting en toe-eigening van feministische thema’s door anti-islamitische en vreemdelingenhatende campagnes wordt door ons als feministische theoretici 'femonationalisme' genoemd. Ze tonen, met name in de Europese context, aan dat deze groeperingen – door moslimmannen af te schilderen als een bedreiging voor westerse samenlevingen en als onderdrukkers van vrouwen, en door de noodzaak te benadrukken om moslim- en migrantenvrouwen te redden – gendergelijkheid gebruiken om hun racistische retoriek en beleid te rechtvaardigen, evenals imperialistische interventies in Afghanistan en Iran.

Die praktijk vervult ook een economische functie. Neoliberaal beleid inzake maatschappelijke integratie en femonationalistische feministische groeperingen leiden moslim- en niet-westerse migrantenvrouwen naar de huishoudelijke en zorgsector, die gekenmerkt worden door segregatie, terwijl ze beweren hun emancipatie te bevorderen.

De verbanden tussen racisme, feminisme en de manier waarop niet-westerse vrouwen worden uitgebuit voor diverse politieke en economische doeleinden zijn duidelijk.

Extreemrechtse regeringen voeren moorddadige oorlogen die honderdduizenden mensen, waaronder kinderen, het leven kosten en enorme gebieden in landen als Oekraïne en Palestina verwoesten, en ze breiden de uitbuiting van nationale hulpbronnen uit door de gebieden en watervoorraden van inheemse volkeren over te nemen om verspillende projecten te bouwen, zoals datacenters voor TikTok, zoals ik zag tijdens mijn recente bezoek aan het Anacé-volk in Ceará (Brazilië).

In die context betekent het verzet van vrouwen tegen het moorddadige beleid van imperialisten: het leven gaande houden, het dagelijks leven in hun gemeenschappen organiseren.

Ik denk aan leraren in Oekraïne die lesgeven in ondergrondse bunkers om hun leerlingen te beschermen tegen Russische aanvallen, als er tenminste stroom is voor verlichting. Die de kinderen niet naar de kantine kunnen laten gaan om te eten als er een luchtalarm klinkt. Die zich inzetten om de gezinnen te ondersteunen die door de oorlog ontheemd zijn geraakt, gezinnen met gesneuvelde en gewonde soldaten, en de vrouwen die zelf als soldaten in de frontlinie strijden tegen de Russische imperialistische invasie, die tot doel heeft het bestaan van Oekraïne als soevereine natie uit te roeien. En die zich tegelijkertijd verzetten tegen het neoliberale en anti-arbeidersbeleid van hun eigen regering.

Vrouwen in Palestina blijven, temidden van de verwoesting van de genocidale oorlog, voor hun gezinnen en voor elkaar zorgen. Het leven gaat door, inclusief nieuw leven – baby’s worden geboren onder gruwelijke omstandigheden zonder water, zonder voedsel, zonder gezondheidszorg.

Vrouwen in Minneapolis in de VS hebben een voortrekkersrol gespeeld bij het organiseren van de solidariteit in de buurt tegen de invallen van ICE – surveillanceoperaties om te waarschuwen voor naderende invallen, het brengen van voedsel naar gezinnen die te bang zijn om hun huizen te verlaten.

In Iran vormde de vrouwenbeweging van 2022 voor basisrechten en tegen het verplicht dragen van de hijab een voortzetting en een impuls voor de voortdurende strijd van het Iraanse volk tegen hun regime, die zo bloedig is onderdrukt.

Overal ter wereld organiseren vrouwen zich op strijdbare wijze om de rechten van alle vrouwen te verdedigen, in het besef dat we de rechten van alle vrouwen pas echt verdedigen door op te komen voor de rechten van de meest uitgebuite en onderdrukte groepen – zoals raciale en etnische minderheden – en dat wij, als vrouwen die zich hebben georganiseerd om die strijd te leiden, een strategische rol te vervullen hebben in het verzet.

Internationaal moeten we van elkaar leren om de volledige betekenis te begrijpen van onze centrale eisen, zoals het recht van vrouwen om over ons eigen lichaam te beschikken, wat in verschillende landen en culturen verschillende en specifieke vragen oproept. En wetende dat de overwinning voor vrouwen in één land een overwinning is en de strijd voor ons allemaal versterkt.

Processen van sociale reproductie zijn cruciaal voor het voortbestaan van de menselijke samenleving en worden door heel veel vrouwen uitgevoerd. De dagelijkse handelingen om het leven individueel en als samenleving in stand te houden, zijn ook dagelijkse daden van verzet tegen de fascistische en imperialistische krachten die proberen te bepalen wie het recht heeft om te leven en te sterven, wie het recht heeft om op welk grondgebied te leven.

Vrouwen hebben veel te verliezen bij de opkomst van extreemrechtse, autoritaire, theocratische en fascistische krachten wereldwijd. De antifascistische, anti-imperialistische strijd is dus cruciaal voor vrouwen.

Maar het verzet van vrouwen in alle vormen – op conferenties, in demonstraties, met de wapens in de hand als dat nodig is, maar bovenal door ervoor te zorgen dat het menselijk leven en de samenleving voortduren – is eveneens cruciaal.

De ecologische catastrofe en de fascisten en imperialisten vormen beide existentiële bedreigingen – we moeten ze allebei verslaan. Als de menselijke samenleving niet langer bestaat, kunnen we geen socialisme opbouwen.

Zoals onze Iraanse zusters zeggen: Vrouw Leven Vrijheid – jin, jîyan, azadî.

Foto: © Vanda Souto. Bezoek aan een Anacé-gemeenschap in Brazilië.

Penelope Duggan is redacteur van International Viewpoint en lid van het Uitvoerend Bureau van de Vierde Internationale.

Dit artikel stond op Fourth International. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.