‘We moeten iets dóén!' Getuigenissen over de Februaristaking’. Elsbeth Etty. Querido. 2026. Amsterdam. ISBN 9789025319830

Op 25 februari 1941 brak er in Amsterdam en omstreken een machtige staking uit. Trams bleven in de remise, scheepswerven, metaalbedrijven en machinefabrieken vielen stil. De straten vulden zich met duizenden demonstranten. Eén groot protest tegen de mishandeling en vervolging van Joden door NSB, WA en de Duitse bezetters. Dit was de roemruchte Februaristaking.

Een eerbetoon

Over het verzet in de Tweede Wereldoorlog tegen fascisme en antisemitisme zijn vele boeken geschreven. De boeken van Lou de Jong over “Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog” zijn waarschijnlijk wel het meest bekend. Speciaal over de Februaristaking vallen twee boeken op: het wetenschappelijk werk van Ben Sijes “De Februaristaking, 25-26 februari 1941” en de historische roman van Theun de Vries “Februari”. Sinds kort is daar een boek bijgekomen van Elsbeth Etty “Wij moeten iets dóén!”. Etty wil in deze tijden van oorlog en onderdrukking laten zien dat het mogelijk is daartegen in opstand te komen. Zelfs als ‘de vijand’ wreed is, dodelijk kan zijn en onaantastbaar lijkt. Haar boek is een eerbetoon aan de moedige, medemenselijke actievoerders van 1941. Die durfden georganiseerd en gezamenlijk in beweging te komen. Tegelijkertijd is haar boek een ode aan Theun de Vries. Ze heeft zijn aanpak bij het schrijven van Februari tegen het licht gehouden.

Een lijst met echte namen

Aan de hand van bewaarde aantekeningen van Theun de Vries reconstrueert Etty hoe hij zijn roman heeft opgebouwd. Hij baseerde zich bijvoorbeeld op eigen interviews met vele deelnemers aan de staking en de protesten. Zo weet Etty van bijna alle romanpersonages de echte namen te achterhalen. Achterin haar boek is een lijst met 67 fictieve en echte namen opgenomen. Ook vergelijkt zij hetgeen Theun de Vries beschrijft met wat andere auteurs schreven, zoals Ben Sijes.

“Een nare vlek”

Elsbeth Etty komt tot een aantal pregnante conclusies. In de eerste plaats laat ze niet na haar bewondering te tonen voor het mededogen en de moed en van de mensen die in actie kwamen tegen het onrecht dat de Joden door de fascisten werd aangedaan. En zij laat overtuigend zien dat ze in actie kwamen in georganiseerd verband, als communisten die lid waren van de CPN. In de tweede plaats toont ze dat de roman van De Vries een behoorlijk getrouwe weergave van de gebeurtenissen in februari 1941 geeft. De feitelijke verschillen met het wetenschappelijke werk van Sijes zijn vrij gering. Tegelijkertijd prijst ze tegenover ‘het boekhoudersproza’ van Sijes de levensechte schilderingen van De Vries van de gebeurtenissen en de karakters in zijn roman. In een lang artikel in De Gids van 1963 (nr.126) deelt de historicus Ger Harmsen het positieve oordeel van Elsbeth. Ook hij vindt Februari behoorlijk waarheidsgetrouw en goed geschreven. Op één punt keert hij zich echter scherp tegen het verhaal van De Vries. Op pagina 157 stelt hij: “De portier Mertens is een nare vlek die het boek ontsiert en waar we verder het zwijgen toe doen.”

De portier

Elsbeth Etty noemt de portier niet bij naam, maar meldt wel dat deze bij het begin van de staking de GVB-directeur Hofman belt die de politie waarschuwt en probeert om de staking te breken. Het verwijst naar een bepaalde passage in het boek van De Vries waarin portier Mertens als een onbetrouwbaar sujet wordt afgeschilderd.

 “Jeen zag tegen de ruit het vaagblijvende gezicht van Mertens, de man die sinds de bezetting zijn grote radicale woorden had opgeborgen en daardoor alleen verdachter was geworden.”

En wat verderop:

“Die man deugt niet. Vertel mij wat, zei Jeen vrijmoedig en bitter. Mertens was het kruis van de garage, een gezworen Trotskist, met wie Jeen en anderen al lang voor de oorlog overhoop gelegen hadden. Dat was in de tijd, toen Mertens zijn haar nog twee keer zo lang droeg en zich niet waste. Na de Meidagen knipte en waste hij zich wel, en was hij zomaar pardoes in de portiersloge terechtgekomen.”

(De Opstand, deel 3 van Februari, pag.66).

Trotskisten voor het vuurpeloton

Het was infame laster. De suggestie dat Trotskisten de Februaristaking in de weg hadden gezeten was een grove Stalinistische leugen. In de biografie van Henk Sneevliet – één van die Trotskisten oftewel revolutionaire socialisten, zoals ze zichzelf noemden – beschrijft Max Perthus hoe zij zich hielden in de oorlog. Al in die Meidagen van 1940 gingen ze ondergronds. Twee maanden na de Duitse inval organiseerden ze zich in de illegaliteit in het Marx-Lenin-Luxemburg Front (MLL Front). Tijdens de Februaristaking brachten ze de gedrukte verzetskrant Spartacus uit in een landelijke oplage van 5000.

Al vanaf juli 1940 was het MLL Front actief met pamfletten en plakstroken tegen de Duitse bezetter, het fascisme en het antisemitisme. In manifesten werd stelling genomen tegen de Jodenvervolging en opgeroepen tot boycots en proteststakingen. Het is waar dat de communisten van de CPN bij de daadwerkelijke organisatie van de Februaristaking een absolute hoofdrol speelden. Maar de revolutionaire socialisten van het MLL Front hebben naar vermogen bijgedragen. Het is ook waar dat de CPN zwaar werd getroffen door Duitse strafmaatregelen. Gevangenis, concentratiekamp, gruwelijke martelingen, executie was het lot van velen. Maar ook de leiders van het MLL Front werden niet ontzien.

Zij zetten hun verzetswerk voort totdat begin 1942 hun organisatie door de Duitsers werd opgerold. Acht mannen, waaronder ‘de gezworen Trotskist’ Henk Sneevliet, werden ter dood veroordeeld en op 13 april 1942 werd dat vonnis in kamp Amersfoort door een vuurpeloton voltrokken. Het zou Elsbeth Etty hebben gesierd als ze die ‘nare vlek’ in het boek van Theun de Vries had opgemerkt en geduid.

• Theun de Vries – ‘Februari. Roman uit het bezettingsjaar 1941’. Amsterdam 1962.
• Ger Harmsen – ‘De Februari-staking ontrafeld en verbeeld’. De Gids jaargang 126, 1963.
• Max Perthus – ‘Henk Sneevliet. Revolutionair-socialist in Europa en Azië’. Nijmegen 1976.

Elsbeth Etty werd in haar studententijd lid van de CPN. Vanaf 1973 tot 1982 werkte zij voor hun dagblad De Waarheid, in de laatste jaren als adjunct-hoofdredacteur. Van 1989 tot haar pensionering in 2017 was Etty redacteur literatuur bij NRC Handelsblad. Haar bekendste boek is Henriette Roland Holst 1869-1952 Liefde is heel het leven niet.

Overgenomen van Konfrontatie.